53-small.

تیر و مرداد ۱۳۹۵ – شماره پنجاه و سه – سال سیزدهم

سخنی با خوانندگان

مانند تمامی سرفصل‌های مرتبط با مسائل اجتماعی، هنر نمایش و سینما نیز درگیر دو قطب مختلف و اغلب متضاد است. در یک سو آثار واقع‌گرای مستند‌گونه هستند که در هزاره سوم میلادی با سروشکلی تازه به میدان آمده‌اند؛ این گونه آثار عمدتاً و به خصوص از نیمه دوم دهه ۲۰۰۰‌، با ترغیب منتقدان ادبی و سینمایی و داوران جشنواره‌های معتبر به تولید انبوه رسیدند. لینکلن (استیون اسپیلبرگ) و ایستاده در غبار (محمدحسین مهدویان) از جمله نمونه‌های این دسته‌اند. اما در سوی دیگر آثار خیالی قرار دارند که گویی معمولاً -و نه همیشه- به وسیله نوجوانان و در گیشه سفارش شده‌اند و اغلب – و نه همیشه- از زندگی واقعی جامعه فاصله دارند. نظریه‌پردازان بر این باور‌ند که این آثار مورد پسند و حمایت گفتمان‌های سلطه هستند. اژدها وارد می‌شود (مانی حقیقی) یا جنگ ستارگان (جرج لوکاس) از جمله این آثار خیالی هستند. در مورد دسته اول با توجه به رشد گونه‌های ادبی یا نمایشی مانند «اتوفیکسیون» و «داکودراما» در اغلب شماره‌های مجله -از جمله در بخش سینمای مستند و بخش کتاب همین شماره- مقاله‌هایی تقدیمتان شده است و در آینده نیز، با احترام به زنده‌یاد عباس کیارستمی که یکی از بزرگان و پایه‌گذاران این ژانر در سینمای جهان است پرونده مشروحی تقدیم خواهیم کرد.

اما در گروه مولفان آثار خیالی در این شماره سروقت تیم برتن کارگردان خط مقدم آثار خیالی رفته‌ایم.

فانتزی‌ها و فیلم‌های ترسناک که گاه به آنها آثار «ریگانی» نیز می‌گویند آثاری هستند که به دلایلی چون پرتاب مخاطب به دوران کودکی, بهره‌گیری از جلوه‌های ویژه, استفاده از تخیل مخاطب (تصاویر قبل یا بعد از نمایش روی پرده در ذهن تماشاگر پدیدار می‌شوند) و بهره‌گیری از ترس و اضطراب ناشی از تماشای فیلم‌‌، کاربرد‌های تبلیغاتی پیدا می‌کنند. البته باید توجه داشت که آثار بی‌شماری نیز، به ویژه در ژانر علمی-تخیلی و زیرگونه‌های «انسان‌شناسانه» و «پیشگویانه»اش هستند که با ساختار‌های قوی و داستان مناسب به کنکاش در سویه‌های ناشناخته زندگی یا ترسیم آینده (‌بشر-ماشین) می‌پردازند و به کمک ارتباط قدرتمندی که با ضمیر مخاطب برقرار می‌کنند او را به کشف رازهای هستی دعوت می‌کنند. در بخش «علمی-تخیلی انسان‌شناسانه» نقد فیلم مکس دیوانه: جاده خشم (جرج میلر) بهانه‌ای شده است برای مطالعه این گونه؛ این که دریابیم چرا فیلمی مانند مکس دیوانه: جاده خشم مورد توجه منتقدان قرار می‌گیرد و روایت‌های تخیلی امروز چگونه فردا را تحت تاثیر قرار می‌دهند. در پرونده نیم‌ویژه حاضر علاوه بر زندگی و آثار تیم برتن، در کنار تحلیل و ترسیم سینمای امریکا در سه دهه اخیر به کارکرد تحولات کامپیوتر و اینترنت نیز پرداخته‌ایم. می‌بینید که ارزش انقلابی که در این سال‌ها در‌ هالیوود رخ داده در حد ظهور‌ هالیوود جدید است (دگرگونی دهه ۱۹۵۰)؛ انفجار دی‌وی‌دی  بعد از انقراض نوارهای بتاماکس و وی‌اچ‌اس, و عبور به VOD و استقرار شبکه نت‌فلیکس رخدادهایی هستند که باید درباره‌شان بیشتر بخوانیم و بنویسیم.

بعد از شماره ۵۲ که به سینمای روسیه و نهضت مونتاژ شوروی اختصاص داشت؛ این بار کارکرد و زیبایی‌شناسی تدوین به‌عنوان موضوع سینمای ایران انتخاب شده است. در اهمیت تدوین ذکر همین نکته بس که ژیگاورتف اعتقاد داشت واقعیت و زیبایی جلوی دوربین نیستند, بلکه روی میز مونتاژ باید آنها را جست‌وجو کرد. تدوینگر و کارگردانان حاضر در میزگرد این شماره «تدوین را دستور زبانی برای به وجود‌آوردن سینما» می‌دانند و نقش آن را در ایجاد ریتم، لحن، درآوردن بازی درخشان بازیگر و… انکارناپذیر می‌پندارند. و نمونه‌های درخشان و قابل تامل تدوین در سینمای ایران و جهان را پی می‌گیرند. البته پرویز شهبازی اشاره می‌کند که تدوین سی درصد می‌تواند به کیفیت فیلم کمک کند و هفتاد درصد بقیه سر صحنه فیلمبرداری اتفاق افتاده است. اما آنچه در تمام یادداشت‌ها و مقالات این شماره -چه از نظر فنی، چه زیبایی‌شناسی تدوین- بر آن صحه گذاشته شده این است که «فیلمنامه، کارگردانی و تدوین سه ضلع ساختار دراماتیک فیلم» هستند. و حتی اگر با نقش سی‌درصدی شهبازی در مورد تدوین موافق باشیم، پس نباید تاثیر تدوین را در ارتقای سینما نادیده بگیریم.

طراحی کاراکتری که در داستان حضور ندارد، نوشتن داستانی با پروتاگونیست ناپیدا یا داستانی با موضوع حوادثی که راوی در جریان وقوع آنها قرار ندارد, و مسائلی از این دست در مورد سوژه‌های ناپیدا, یکی از دغدغه‌های ادبیات داستانی است. در مورد امر غایب یا غیاب؛ کمتر بحث شده و موضوعی کمتر دیده‌شده است. از منظر دریدا حضور خودش مستلزم غیاب است. همان گونه که خیر هیچ معنایی ندارد مگر اینکه قائل به وجود شر باشیم. یعنی میان غیاب و حضور نوعی دوگانگی برقرار است. «هر چقدر آثار پیش از مدرن مبتنی بر حضور هستند در تفکر پسامدرن، متافیزیک حضور واژگون می‌شود و از این رو غیاب اهمیتی بیش از حضور پیدا می‌کند. اینجا دیگر غیاب است که معنا می‌آفریند.» عالی‌ترین شکل غیاب در نمایشنامه مشهور بکت در انتظار گودو تجلی پیدا کرده است. آثار فراوانی در دنیا با مفهوم غیاب در تمام هنرها از جمله سینما و ادبیات به عرصه رسیده‌اند. با خواندن مطالب پرونده این شماره در درک مفهوم غیاب حضور پیدا خواهید کرد.

این شماره بخش فیلم‌ها و احساس‌ها موضوع مهم و چالش‌برانگیز نقد فیلم امروز را نشانه گرفته است که می‌تواند برای علاقه‌مندان به نقد فیلم بیسار راهگشا باشد. در این پرونده به وضعیت و بحران هویتی که نقد فیلم امروزه با آن دست به گریبان است، اینکه چگونه اینترنت فرهنگ نقد را تحت تاثیر قرار می‌دهد، نقش ریویونویس‌ها با بنیه ضعیف علمی‌شان در این مسیر، نقد ارزشگذار معاصر که به طرز تفکیک‌ناپذیری با زیبایی‌شناسی پیوند خورده است و… به تفصیل مورد بحث قرار گرفته است.

پرونده مفصل مربوط به بهرام صادقی به موارد نویی اشاره می‌کند که پیشنهاد می‌کنیم علاقه‌مندان و نوآمدگان ادبیات داستانی خواندن آن را از دست ندهند. بهرام صادقی با وجود اهمیت بسیاری که به عنوان یک «نویسنده» دارد کمتر درباره او نوشته‌اند و حتی کمتر درباره نوشته‌هایش تدقیق و تعمیق کرده‌اند. حجم مطالب موجود درباره وی از این موضوع حکایت می‌کند. او هنوز زنده و پویاست و راهی را برای دیگران کماکان باز نگه داشته است تا دیگران نوشتارهایش را بخوانند و درباره آنها بنویسند. هنوز جای خالی‌اش احساس می‌شود؛ نه تنها در داستان بلکه در میان دیگر هنرها.

فهرست شماره

سخنی با خوانندگان

غلبه عشق و زندگی بر مرگ و تباهی/ عباس بهارلو
چند راش از یک فیلم کوتاه/ احمد پوری
بدون کیارستمی چه کنیم؟/ شادمهر راستین
عباس کیارستمی حق نداشت بمیرد/ محمدحسن شهسواری
کیارستمی کپی برابر اصل آدم‌هایش بود/ جواد طوسی
جهان بدون کیارستمی/ حسن فتحی

سینمای جهان

زندگی و آثار تیم برتن با نگاهی به تاریخ سینمای امریکا در سه دهه اخیر/ قصه‌هایی برای بزرگسالان/ همایون‌ خسروی‌دهکردی
نگاهی اجمالی به کارنامه‌ی تیم برتن/ سونات اشباح/ امیرحسین سیادت
گفت‌وگو با تیم برتن/ خالکوبی کابوس/ ترجمه: بهروز سلطانزاده
مرگ در آثار تیم برتن/ امر غایب/ ترجمه: مهدی جمشیدی
کوتاه درباره ردپاهای نظریه فیلم فمینیستی در سینمای تیم برتن/ مهدی ملک
تحلیل ژنریک فیلم سوئینی‌ تاد/ آواز در حمام خون/ برنا حدیقی
اد وود از زبان تیم برتن: درگیری با کشمکش‌های شخصی/ ترجمه: حامد عزیزیان
عجایب به روایت تیم برتن/ تو ای آلیس کجایی؟ آلیس در سرزمین عجایب/ حمید باقری
نگاهی به عناصر غالب در فیلم‌های تیم برتن/ وقتی غیرطبیعی‌بودن، طبیعی است!/ مسعود حقیقت‌ثابت

فیلم‌ها و احساس‌ها

معضل نقد فیلم/ ترجمه: فرزام امین‌صالحی
ظهور و سقوط نقد فیلم/ ترجمه: مسعود ناسوتی
تکه‌پاره‌اش کن: احیای نقد فیلم/ ترجمه: عیسی دهقان
نقد ارزش‌گذار چیست؟/ ترجمه: سعیده طاهری، بابک کریمی
نقد فیلم، نظریه‌ی فیلم و حد میانه/ ترجمه: علی کرباسی
نقد فیلم: چالش جزیی‌نگری/ ترجمه: بشیر سیاح
گفت‌وگوی شینجی آئویاما و شیگه‌هیکو هاسومی/ در دنیایی که شاهد زوال نقد است/ ترجمه: محمدرضا شیخی

علمی‌-تخیلی انسان‌شناسانه

نگاهی به «مکس دیوانه؛ جاده خشم» از منظر انسان‌شناسی/ آرش گودرزی
مردم امروز، مردم فردا/ گفت‌وگو با ساموئل جرالد کالینز درباره گونه علمی- تخیلی انسان‌شناسانه/ امیرارشان تقی‌‌زاده

سینمای ایران

تاثیرگذاری تدوین در کیفیت سینما همراه با بهرام دهقانی، پرویز شهبازی، مازیار میری، جواد طوسی
دوره‌بندی تدوین فیلم در سینمای ایران/ محمد شهبا
سینما فرمی است که فکر می‌کند/ هایده صفی‌یاری
تدوین، میانجی اطلاعات یا مکمل ریتم/ شاهپور شهبازی
تدوین در فیلم مستند در گفت‌وگو با فرشاد فدائیان/ فیلم مستند پشت میز تدوین ساخته می‌شود
تدوین: بازی با زمان/ محمدعلی سجادی
نگاهی به چند و چون بهره‌گیری از شهود در تدوین/ نیوشا صدر
تدوین خلاقانه/ سازوکاری برای ایجاد استعاره و مجاز/ رامتین شهبازی
کارکردهای مضمونی تدوین غیرروایی در «هامون» داریوش مهرجویی/ تدوینگر همچون دازاین اصیل/ هاشمی

سینمای مستند

گفت‌وگوی ناصر فکوهی و مهرداد اسکویی/ آلترناتیو خشونت، زنانه‌شدن جهان است
کاکتوس/ محمد حدادی
تدوین و رویاهای دم صبح/ با احترام به زیبایی‌شناسی واقعیت/ امیر ادیب‌پرور

اکران و اکنون

اکران کم‌فروغ/ اشکان رسولزاده‌حقیقی

سینما/ قصه

آقای نویسنده بازی می‌کند

ادبیات

در پرده‌ای دیگر/ محمد کلباسی
بهرام صادقی: کاشف تکنیکی تازه در داستان کوتاه/ محمود نیکبخت
روزگار ملکوتی بهرام صادقی/ برهان‌الدین حسینی
در جست‌وجوی سویه‌های اکسپرسیونیستی «ملکوت»/ مطب دکتر حاتم/ احمد ابوالفتحی
گفت‌وگو با دکتر محمدرضا اصلانی (همدان)/ نویسنده‌ای که محکوم به جاودانگی است/ حمید حقیقت
آقای نویسنده بازی می‌کند/ علیرضا ارواحی

سینما

ملکوت همچنان «یکه» مانده است/ محمدرضا اصلانی
گفت‌وگو با سعید عقیقی پیرامون اقتباس از آثار بهرام صادقی/ بهرام صادقی در سینما مایاک: به دیدنش نمی‌ارزید/ فرشته امانی
گفت‌وگو با زنده‌یاد رحیم‌علی افشاری/ بهرام صادقی حاضر بود در فیلمم بازی کند/ حامد قصری
بهرام صادقی و سینما/ غلامرضا صراف

موسیقی

نگاهی به اپرای ملکوت/ آشوب در میان ملکوت/ نادر مشایخی

گرافیک

«صادقی»، ممیز‌ِ ملکوت/ رسول کمالی

شعر و داستان

ایده‌ی عشق و مرگ/ جورجو آگامبن/ ترجمه: ناصر نبوی
سه شعر از ژان کوکتو/ ترجمه: ناصر نبوی
دورونزدیک/ توماس ولف/ ترجمه: احمد اخوت
دنباله‌ها/ امبرتو اکو/ ترجمه: بابک تبرایی
دوشیزه ولاستا/ ترجمه: رضا میرچی

نقد و بررسی

ادبیات

تا نیست غیبتی نبود لذت حضور/ لادن نیکنام
«امر غایب» در ادبیات داستانی با حضور محمود حسینی‌زاد، حسین پاینده، علی قانع/ روایتی از یک غیاب نافرجام
اعاده‌ی حیثیت از ناممکن‌ها/ احمد آرام
غایبان حاضر/ احمد اخوت
آفریده در غیاب/ کورش اسدی
پدیدارشناسی غیاب/ در داستان «بد نیستم، شما چطورید؟»/ شاپور بهیان
غیاب و جابه‌جایی و ضرورت شرح واقعه/ ابوتراب خسروی
سوم شخص غایب/ سهیل سمی
نظریه به مثابه تخت پروگرست/ عنایت سمیعی
وارونه‌یی از غیاب/ حسین سناپور
بی‌بی‌طوطی غیب شد/ عباس عبدی
از بودن و نبودن/ محمد کشاورز
دیالکتیک غیاب و حضور با نگاهی به رمان «پترزبورگ» نوشته آندری بلی/ در غیاب امر حاضر/ فرهاد محرابی
مرگ طوطی/ ناصر نبوی

*مطالب این بخش بر اساس حروف الفبایی نام نویسندگان و مصاحبه‌شوندگان تنظیم شده است.

کتاب

ماهیت واقعیت در سینمای  مستند/نگاهی به کتاب «دگرخوانی سینمای مستند»/ دکتر احمد الستی
دیدارِ دیدار در سینمای محمدرضا اصلانی/ حمیدرضا اردلان
تفکر، یک اتفاق است؛ و واقعیت، یک جریان/ محسن خیمه‌دوز
فرمالیست‌ها/ از کتاب: چگونه یک شعر را بخوانیم/ تری ایگلتون/ ترجمه: مهدی گنجوی
درباره‌ی کتاب «پول»، نوشته‌ی کنت جونز، ترجمه‌ی‌ سعیده طاهری و بابک کریمی/ مجید فخریان

نظر‌ دهی مسدود شده است.