ALL-69

مرا اسماعیل بخوان درباره‌ی «فانی و الکساندر» رابین وود

سعیده طاهری، بابک کریمی

گفته‌ی برگمان مبنی بر اینکه «فانی و الکساندر» واپسین فیلمش خواهد بود، بی‌شک بیشتر نوعی لفاظی قلمداد شد تا حرفی واقعی، چراکه پیشتر ساخت فیلم‌ دیگری را به پایان برده بود. او مشخصاً اذعان کرده بود که این فیلم آخرین فیلمِ تئاتری‌اش خواهد بود و فیلم جدیدش «پس از تمرین» را برای تلویزیون سوئد ساخته است؛ اما نسخه‌ی اصلی و طولانی‌تر «فانی و الکساندر» نیز که به همین‌ترتیب برای تلویزیون ساخته شده بود، پیشتر برای پخش سینمایی خارج از سوئد واگذار شده بود. موضوع گرچه مبهم به نظر می‌رسد، اما چنین خبری برای جلب توجه‌ها به ویژگی خاص «فانی و الکساندر» موثر واقع شد: وصیت و «کلام آخرِ» هنری؛ از آن دست فیلم‌هایی که هر فیلمسازی آرزو دارد «واپسین فیلم»ش باشد. «فانی و الکساندر» به طور کلی دستیاب‌ترین فیلمی است که برگمان از سال‌های دور و از زمان «توت‌فرنگی‌های وحشی» ساخته و تقابل چشمگیری با فیلم قبل از خود، «از زندگی عروسک‌‌های خیمه‌شب‌بازی»، دارد. با وجود این، دستیابی و محبوبیت درخورش میان منتقدان و عموم تماشاگران الزاماً ضامن آسان‌فهمی‌اش نیست: این نکته مرا غافلگیر ساخت که اغلب ریویوها وجه‌هایی از فیلم را که از نظر من جالب‌ترین‌اند، نادیده گرفته‌ یا بسیار سربسته به آنها پرداخته‌اند: بخش‌هایی با محوریت اسماعیل. منتقدان ما یا [شخصیت] اسماعیل را درنیافته‌اند، یا اساساً نمی‌خواهند به چنین مرد (یا زنی)۱ بپردازند. مقاله‌‌‌ی مفصلی که پیرامون فیلم، به قلم ویلیام وولف در شماره‌ی ژوئن نشریه‌ی «فیلم کامنت»، منتشر شده، حرفی جز این درباره‌ی اسماعیل به میان نمی‌آورد: «الکساندرِ نجات‌یافته… اسماعیل، برادرزاده‌ی مرموز ایزاک، را ملاقات و با لحنی مسحورکننده پسرک را با ماوراءالطبیعه و نیروهای اثیری آشنا می‌کند» (البته گفتنی است که الکساندر پیشتر در موقعیت‌های متعدد دیگری با چنین نیروهایی مواجه شده بود). مهم‌ترین نکته‌ای که از گفت‌وگوی اسماعیل و الکساندر درمی‌یابیم این است که اسماعیل موجودی بسیار خطرناک است و از همین رو همیشه در اتاقی قفل‌شده به دور از دیگران نگهداری می‌شود؛ بر این اساس می‌توان این‌گونه استنباط کرد که شخصیت او در نظر منتقدان نیز خطرناک و نزدیک‌ناشدنی می‌نماید. من دوباره به اسماعیل می‌پردازم، چراکه معتقدم این شخصیت نقطه‌ی اوج شخصیت‌های برگمان است، نه صرفاً در این فیلم، بلکه در سراسر آثار او تا به امروز.
در ابتدا دو سطحی را بررسی می‌کنم که در آن «فانی و الکساندر» را می‌توان به مثابه یک «وصیت هنری» در نظر گرفت.

نظر‌ دهی مسدود شده است.