۶۷-۱۰۰

محاکمه در بیابان / «یا چگونه فیلمنامه در روند کارگردانی حذف می‌شود؟»

نیوشا صدر :

از نخستین سا‌ل‌های نوجوانی که به سینما به عنوان مقوله‌ای جدی‌تر نگاه کردم همواره این موضوع را در نقدها، نوشته‌ها و مصاحبه‌ها می‌خواندم و می‌شنیدم که مشکل سینمای ایران مشکل فیلمنامه است و از فرط تکرار، مانند بیشتر کلیشه‌هایی که بدون اینکه به آن فکر کنیم با آن رشد می‌کنیم و تبدیل به باورمان می‌شود، این گزاره تا سال‌ها به پیش‌فرضی درآموخته‌هایم بدل شده بود. البته صرفاً این جمله نیست که در سینمای ایران به مثابه حقیقتی غیرقابل انکار دهان به دهان می‌گردد، بلکه احتمالاً همۀ ما بارها به جملاتی دیگر از قبیل «یک فیلمنامۀ عالی در بدترین حالت به یک فیلم متوسط بدل می‌شود» نیز برخورده‌ایم و اغلب آن را پذیرفته‌ایم.

در این ادعاها، گوینده نسبتی کاملاً مستقیم میان فیلمِ روی پرده و فیلمنامۀ آن برقرار می‌کند، نسبتی که در ظاهر هم درست به نظر می‌رسد، به هر حال بسیاری از فیلم‌ها بر پایۀ یک فیلمنامه ساخته می‌شوند و لابد منعکس‌کنندۀ ضعف‌ها و قوت‌های آن‌اند. چندی پیش با دوستی دربارۀ فیلمنامه‌ای که همان اواخر خوانده بودم صحبت می‌کردم و با توجه به شناختی که از کارگردانش داشتم، به خاطر نگرانی‌ام از تبدیل‌شدن این فیلمنامۀ خوب به اثری مبتذل به جانش غر می‌زدم. آن دوست، مصرانه در تمام مدت تاکید می‌کرد که ابتذال چیزی‌ست در جوهر اثر که منشأ آن فیلمنامه است و فیلمنامۀ خوب، هر چقدر هم بد ساخته شود به هر حال مبتذل نخواهد بود، گفته‌ای که کاملاً برخلاف آن چیزی است که با تجربه به آن دست یافته‌ام.

در این نوشته قصد دارم به فاصلۀ اغلب نادیده گرفته‌شدۀ میان فیلمنامه و اثر نهایی بپردازم و تا حد ممکن به اثبات این موضوع که ممکن است کارگردانی حتی یک خط از دیالوگ‌های فیلمنامه را تغییر ندهد اما به دلایلی مانند درنیافتن ریتم درست فیلمنامه یا ناتوانی در برقرار‌کردن ریتم درست، بازی یا ظاهر بازیگران و به طور کل انتخاب نادرست بازیگر، شیوۀ چینش میزانسن، برگزیدن لوکیشن نامناسب و… آنچه روی کاغذ منطقی و زیبا و منسجم و فهمیدنی است را به اثری محیرالعقول، مبتذل، بی‌ریشه و مغشوش بدل کند.

برای این کار باید به سراغ اثری می‌رفتم که اجماعی نسبی میان منتقدان و مردم بر سر ارزشمند‌بودن آن باشد و به همین دلیل «هامون» عزیز را انتخاب کردم که احتمالاً بسیاری از خوانندگان نسل من و پیش از من، تک‌تک سکانس‌ها و دیالوگ‌های آن را از بَر‌اند.

نظر‌ دهی مسدود شده است.