51-small

فروردین ۱۳۹۵ – شماره پنجاه و یک – سال دوازدهم

سخنی با خوانندگان

همه ما سینمای فرانسه را با موج نو می‌شناسیم, با خیزش رئالیسم شاعرانه, امپرسیونیسم, نهضت‌های آوانگارد, دادائیسم, تکانه‌های زمینه‌ساز پیش از موج نو و تاثیرات پساموج نو. حال آنکه سینمای ملی‌‌یس و رنوار حتماً‌ پس از دهه ۱۹۷۰ هم راهی متفاوت در پیش گرفته است. این بار به واپسین دهه قرن بیستم و سال‌های هزاره سوم پرداخته‌ایم. در دو سه دهه اخیر سینمای جهان مسائل متفاوتی را پیش روی مدیران سینما و اتاق‌های فکر گذاشته است. جذب سرمایه, رقابت با تلویزیون و عبور از بحران‌های اقتصادی در کشورهای مختلف به شیوه‌های مختلف مورد مواجهه قرار گرفت. سینمای فرانسه در تلاش خود برای تبدیل سینما به یک فرهنگ «ملی و مستقل» و در عین حال «پرمخاطب و مردم‌پسند», به چهره درخشانی چون ژاک اودیار رسید. ژاک‌اودیار را میراث‌دار ژان پی‌یر ملویل و ژان رنوار و جامعه‌شناسانی چون منتسکیو دانسته‌اند. سینمای اودیار پیش‌بینانه, در زمانی به «یک پیامبر» و «دیپان» پرداخت که هنوز مشکل مهاجرت, سیل مهاجران و حوادثی مانند حادثه پاریس در فرانسه به وقوع نپیوسته بود. منتسکیو در اثر خود با نام «نامه‌های ایرانی» که بعدها مبنای «روح‌القوانین» شد نامه‌های فرضی دو ایرانی ثروتمند به نام‌های ازبک و ریکا -که در مدت مسافرت خود به اروپا, مدتی طولانی در فرانسه اقامت گزیده بودند- به لویی چهاردهم را با زبانی شیرین نقل کرده است. در این نامه‌ها ضمن نقد استنباط عجیب این دو ایرانی در مورد جامعه فرانسه؛ رفتارها و شیوه مهمان‌نوازی فرانسویان و دربار لویی چهاردهم مورد انتقاد قرار گرفته است. اودیار در «دیپان» برداشتی آزاد از این کتاب را مورد اقتباس قرار داده است. اودیار هنرمند بزرگی است, ایستادن در این روز و روزگار در مرز نیک و بد و خلق تصاویری از جنس یک فرهنگ تاثیرگذار با بهره‌گیری از المان‌های مردم‌پسند و پردازش شخصیت‌هایی که به طور همزمان هم خیرند و هم شر و در عرصه زندگی هم برنده‌اند و هم بازنده, آثار او را به شمایل سینمای کنونی فرانسه تبدیل کرده است. در بخش فیلم‌ها و احساس‌ها بزرگداشتی تدارک دیده‌ایم برای ژاک ریوت فیلمساز-منتقد پرآوازه فرانسوی که در مطلب ارزشمندی از جاناتان رزنبام در همین شماره درباره او آمده: احتمالاً هیچ شمایل یکه‌ای, تناقضات سینمای آوانگارد را به مثابه یک نهاد و نیروی اجتماعی, بهتر از ژاک ریوت دراماتیزه نکرده است -فیلمسازی برجسته که با اینکه آثارش غالباً از سوی ساختارهای قدرتِ جریان اصلی طرد شده‌اند, پیوسته از پذیرش اساسنامه, بازشناسایی, یا هر نوع حمایت از جانب سازوکار «رسمی» آوانگارد اجتناب کرده است. و باز در جایی دیگر از قول دیوید کِر در همین مقاله آمده: «… منتقدان او, وی را متهم می‌کنند که نظریه‌هایش را از فیلمی به فیلم دیگر, زیاد از حد سریع تغییر می‌دهد, ولی به نظرم می‌رسد که عدم ثبات رویکرد در جست‌وجوی شیوه‌های جدید فیلمسازی, بیشتر یک فضیلت است تا خباثت.»

جالب آنکه در سینمای موج نو, در سینمای معاصر فرانسه و در کشور خودمان این روزها, اعتماد به فیلم‌اولی‌ها و جوانان؛ اولین و آخرین راه‌ بوده و هست.

وقتی در این شماره برای سینمای ایران موضوع سهم ادبیات در سینمای ایران را انتخاب می‌کردیم, منظورمان صرفاً‌ سهم ادبیات نبود, حتی بر سر تکرار بحث بارها گفته‌شده‌ی  فواید اقتباس هم نبودیم. در میان سینماگران خودمان و جهان هستند کسانی که اعتقاد دارند «سینما هنر نیست» یا «سینماگر می‌تواند هنرمند نباشد». در میزگرد شماره سی‌وهفتم سینما و ادبیات از زبان فیلمساز ایرانی, و در شماره پیش رویتان از زبان میشل اودیار- پدر ژاک اودیار- گفته شده که سینما هنر نیست. ویترینی است برای نمایش هنرهایی مثل ادبیات و موسیقی و دیگر هنرها. به هر حال وقتی صحبت از سهم و نقش ادبیات در سینماست قطعاً‌ نکات جذاب و هیجان‌انگیزی در مقاله‌ها و میزگردها فاش می‌شود. مطالبی که ما را به تعجب واداشت و شما را نیز مطمئناً‌ شگفت‌زده خواهد کرد.

مینی‌سری یا مجموعه کوتاه تلویزیونی در نگاه انتقادی بار و معنایی منفی دارد. عده‌ای بر این باورند که سریال‌ها دست به عملیات یکسان‌سازی فردیت‌ها می‌زنند. اما در دهه ۶۰ میلادی با ظهور گونه‌ای به نام مینی‌سری یا مجموعه کوتاه تلویزیونی همه معادلات وارونه و به چالش کشیده شد. در این شماره نگاهی کوتاه داریم به این گونه کمتر شناخته‌شده که در گفت‌وگوی اختصاصی با کریستین تامسون درباره «مینی‌سری در سینما» با تاکید بر مجموعه «ارباب حلقه‌ها» و گفت‌‌وگو با حسن فتحی و مروری بر مجموعه موفق «شب دهم» ابعاد چندگانه این گونه روشن شده است.

در بخش ادبی این بار به یکی از مفاهیم بنیادی درام پرداخته‌ایم و آن واقعیت در روایت ادبی است. واقعیت‌ هنری, آن چیزی است که به دست هنرمند خلق می‌شود. تخیلی که ارتباط معنا‌داری با واقعیت بیرونی دارد ولی بازنمایی آن نیست. واقعیتی است جدید و تازه. این مساله در بخش سینمایی هم با عنوان بخشی از سهم ادبیات در سینمای ایران دیده شده و می‌تواند در موسیقی یا در هنرهای نمایشی هم پیگیری شود. موضوع نقد -به‌طور کلی- و نقد ادبی در ایران در این شماره فتح بابی است در مورد این بحث مهم در ادبیات ایران و جهان که امید داریم نظراتمختلف را برانگیزد و در شماره‌های آینده تداوم یابد. خاستگاه‌های نقد ادبی و سیر تطور آن در ایران به همراه نقش و اهمیت مفهوم‌سازی بر اساس فلسفه ادبی و زبان‌ورزی در میزگردی با حضور منتقدان مطرح در این عرصه مورد واکاوی قرار گرفته است. اینکه زبان نقد راه به کجا می‌برد, اساسی‌ترین پرسشی است که این بخش به آن پاسخ گفته است.

اپرا از آن دست هنرهایی است که توانایی به‌کارگیری دیگر مدیوم‌ها را دارد. مدیوم‌های گوناگونی می‌توانند در اپرا در کنار هم تجربه شوند, از این رو شبیه سینماست. از طرفی اپرا همواره محل مناسبی برای متون ادبی بوده و هست و چه بسیار متون ادبی که به واسطه اپرا ماندگار شدند. در این شماره نگاهی شده است به اهمیت اپرا و همچنین ریشه‌های شکل‌گیری آن در جهان و البته نیم‌نگاهی به تلاش‌هایی که صورت گرفته تا با وجود مشکلات بر سر راه این هنر همچنان بماند و ببالد.

این شماره اولین شماره ماهنامه سینما و ادبیات است امیدواریم در پناه پشتیبانی‌ها و نقد و نظر شما عزیزان مجله سینما و ادبیات همچنان صحنه پرسشگری و گفت و شنود فرهیختگان و شما عزیزان باشد.

سالی نو  با امیدها و چشم‌اندازهای تازه در راه است…

فهرست شماره

سینمای جهان

زندگی و آثار ژاک اودیار با نگاهی به سینمای معاصر فرانسه/ وارث منتسکیو/ همایون خسروی‌دهکردی
گفت‌وگوی اختصاصی با ژاک اودیار/ عشق، سیاست و سینما: ژاک اودیار و «دیپان»/ امیر گنجوی، زینب حق‌شناس
چرا ژاک اودیار فیلمساز بزرگی نیست/ وارونگی/ حسین عیدی‌زاده
فقر کسب‌وکار من است/ ترجمه: محمدرضا شیخی
قهرمان‌های خودساخته‌ی ژاک اودیار/ آزاده جعفری
ژاک اودیار از زنگار و استخوان می‌گوید/ جهان بحران و فاجعه اقتصادی/ ترجمه: بهروز سلطانزاده
تاملاتی بر رابطه ارباب و بنده در «یک پیامبر» اودیار/ مهدی ملک
بازنمایی مفهوم شهر در سینمای ژاک اودیار/ زنگاری بر استخوان شهر/ رامین اعلایی، برنا حدیقی
چرا ژاک اودیار اسکورسیزی سینمای فرانسه است/ ترجمه: مهدی جمشیدی
درباره «لب‌هایم را بخوان» ساخته ژاک اودیار/ در دست‌های خشونت رقص بیاموز/ منصور دلریش
جعل شخصی جدید در «قهرمان»/ شهریار خلفی
ژاک اودیار؛ سایه‌ی غریزه، در جهانی تماماً رئالیستی/ مسعود حقیقت‌ثابت

مخالف‌خوان

پای صحبت فابیو تستی، ستاره‌ی سینمای ایتالیا در سال‌‌های ۱۹۸۰-۱۹۷۰ / گفت‌و‌گو به سبک ایتالیایی/ حسن حسینی

فیلم‌ها و احساس‌ها

منتخب چند نقد درباره‌یِ فیلم‌هایِ ژان رنوآر/ ژاک ریوت/ ترجمه‌: سعیده طاهری و بابک کریمی
ژاک ریوت/ جاناتان رزنبام/ ترجمه: آیین فروتن
گفت‌وگو با ژاک ریوت/ ترجمه: محمدرضا شیخی
درباره Out 1/ فرید اسماعیل‌پور
آنجا/ امی توبین/ ترجمه: فرزام امین‌صالحی

سینمای ایران

سهم ادبیات در سینمای ایران همراه با محمدحسن شهسواری, شادمهر راستین, جواد طوسی
تماشاگر دشمن ما است/ عباس بهارلو
دیوار بلند میان سینمای ما و ادبیات ما/ میوه‌کاران و کمپوت‌سازان/ هوشنگ گلمکانی
اقتباس‌های سینمایی که بهتر از اصل کتاب بوده‌اند/ پرویز نوری
نغمه ثمینی و مجید اسلامی درباره رابطه ادبیات و سینما در ایران می‌گویند/ مخاطب چندمنظوره را احیا کنیم
داستان خوب از هر فیلمی بهتر است/ بهروز افخمی
سهم ادبیات در سینمای ایران چیست؟/ وحشت از نامولف بودن/ مهسا محبعلی
سینما-ادبیات-اقتباس/ ناهید طباطبایی
کلمه در قاب/ محمدعلی سجادی
شخصیت‌های ماندگار و اقتباس ادبی و عصر نوزایی سینمای ایران/ بهزاد عشقی
مروری بر اقتباس‌های ادبی در سینمای ایران/ جرقه‌هایی در تاریکی/ مهرزاد دانش
زاویه دید «اقتباس» در فیلم «گاوخونی» اثر بهروز افخمی/ محمد هاشمی

پرونده مینی‌سری

نگاهی به گونه داستانی مجموعه کوتاه تلویزیونی/ روایتی سیال از رویا، سرگشتگی, ماورا
گفت‌و‌گو با کریستین تامسون/ ارباب حلقه‌ها؛ سنت سریالی ادبیات در سینما/ آرش گودرزی
گفت‌وگو با حسن فتحی درباره‌ مجموعه کوتاه «شب دهم»

اکران و اکنون

عدم رونق سالانه سینما به بهانه برگزاری یک جشن!/ امیرحسین علم‌الهدی
در حاشیه جشنواره سی‌و‌چهارم فیلم فجر/ اژدها وارد می‌شود/ اشکان‌ رسولزاده‌حقیقی

مطالب آزاد

یک رساله کوچک درباره متن‌های مسعود کیمیایی/ اژدهای روایت من…/ سهند عبیدی

شعر و داستان

ثبت است بر جریده عالمضیاء موحد
اشیای ساده/ منصور اوجی
آخرین دیدار شازده بیمار/ جیووانی پاپینی/ ترجمه: احمد اخوت
چگونه دنیا را از نقطه دید اومبرتو اکو ببینیم/ روز کم‌نوشت‌های اومبرتو اکو/ ترجمه: بابک تبرایی

نقد و بررسی

ادبیات

باورم کن تا واقعی شوم/ لادن نیکنام
واقعیت داستانی از منظر شیوا ارسطویی، محمد صنعتی، مشیت علایی/ واقعیت جای دیگری است
خلسه‌ی مکان/ احمد آرام
واقعیت‌نمایی داستانی/ احمد اخوت
در خیال کلمات/ کورش اسدی
واقعیت و داستان‌هایش/ عباس پژمان
واقعیت و معرفت‌شناسی انسانی/ محمود حدادی
نگاهی به «تمثیل غار» افلاطون/ روشنایی تاریک هستی/ علی خدادادی
کابوس به مثابه بخشی از واقعیت/ ابوتراب خسروی
مناسبات ارتباط واقعیت با ادبیات/ سهیل سمی
نقش تخیل و واقعیت در شازده کوچولو/ ترجمه: مهدی غبرائی
بالزنها/ محمدرضا کاتب
حقیقت‌مانندی و باورپذیری/ مدیا کاشیگر
صید واقعیت ناموجود/ محمد کشاورز
دن کیشوت: پلی میان واقعیت و داستان/ خجسته کیهان
نسبت واقعیت داستانی و واقعیت بیرونی/ محمدرضا گودرزی
پایان دیالکتیک هگلی و بازاندیشی رئالیسم ادبی/ فرهاد محرابی
من‌های مخدوشی که با آنها خوشیم/ غلامعلی شهیدی
واقعیت مرد! زنده‌باد واقعیت!/ شیوا مقانلو

*مطالب این بخش بر اساس حروف الفبایی نام نویسندگان و مصاحبه‌شوندگان تنظیم شده است.

نقد ادبی

وضعیت نقد ادبی در ایران به روایت عنایت سمیعی، شهریار وقفی‌پور، امیر احمدی‌آیان، خلیل درمنکی/ منتقدی در هجوم شاعران
سه یادداشت فشرده در باب نسل منتقدان رادیکال در روزگار ما/ منتقد فرهنگی و دیگری رادیکال/ علی سطوتی‌قلعه

کتاب

نقد و بررسی مجموعه داستان «روباه شنی» نوشته محمد کشاورز با حضور علی شروقی، یاسر نوروزی، محسن حکیم‌معانی/ آقای نویسنده نمی‌خواهد بدود
سینمای تجربی و تجربه اصلانی/ ناصر فکوهی

مطالب آزاد

گفت‌وگو با آلن بدیو/ افلاطون «آزادی واقعی»/ ترجمه: محمدعلی شبان
زندگی و آثار ویلیام شکسپیر/ ترجمه: پرویز اجلالی

اپرا

اپرای فراموشی
پیدایش اپرا/ امیراشرف آریان‌پور
گفت‌وگو با لوریس چکناواریان/ اپرای رستم و سهراب را مدیون کارل ارف هستم/ نیکی ابراهیم‌‌شاه
اپرا در گذر زمان/ دکتر محمدسعید شریفیان
گفت‌وگو با علی رهبری/ اپرا؛ غریبه‌ای آشنا/ علیرضا ارواحی
اپرا، ساختاری از اجزای پیوسته/ محسن رهنورد، ساغر ملک‌خویان
گفت‌وگو با هادی قضات کارگردان و بازیگر اپرا/ اپرا هنر عامه است/ امیر کریمی
بی‌سرانجامی مفهوم Gesamtkunstwerk در صنعت فرهنگ‌سازی/ علیرضا ارواحی

نظر‌ دهی مسدود شده است.