شهریور و مهر ۱۳۹۸ – شماره ۷۵ – سال ‌شانزدهم

سخنی با خوانندگان

یکی از مهم‌ترین و جنجالی‌ترین کارگردان‌های موج نو سینمای فرانسه یعنی فرانسوا تروفو کارگردان منتخب این شماره‌ی ماست. فیلمسازی که به همان اندازه که محبوب بود، برای عده‌ای به عنوان منتقدی نفرت‌انگیز شناخته می‌شد. تروفو کار جدی خود را به عنوان منتقد با حمایت آندره بازن -پدر معنوی‌اش- آغاز کرد و بالغ بر صدوهفتاد مقاله و یادداشت برای کایه دو سینما نوشت. یکی از مهم‌ترین این مقالات «گرایش خاص در سینمای فرانسه» بود که با «حمله شدید به سینمای سنتی فرانسه و محصولات یکنواخت و بی‌مایه آن آغاز می‌شود، جدلی‌ترین نوشته‌ی تروفو علیه چیزی‌ست که او سینمای بابابزرگ‌ها می‌خواند». «تروفو  و دوستانش با این اعلان جنگ که هم شیوه‌ی تولید، و هم ساختارهای موجود را بی‌اعتبار و منسوخ می‌دانست، به دنبال آن بودند تا قواعد فیلمسازی و مناسبات آن را زیرورو کنند.»

در واقع اینجا ما با یک سینه‌فیل سروکار داریم؛ کسی که زندگی‌اش با عشقی دیوانه‌وار به سینما عجین شده بود. او خودِ سینما بود. در کنار زندگی و آثار تروفو بخش‌هایی از تاریخ سینمای فرانسه در دهه‌های بیست و سی میلادی را پیش روی شما گسترده‌ایم. سال‌ها و وقایعی که سینمای دنیا را دگرگون کرد.

پیرو مطلبی از ریچارد کورلیس در شماره گذشته (۷۴) با عنوان «یادداشت‌هایی بر تئوری فیلمنامه‌نویس» که در برابر انگاره‌ی آشنا و تثبیت‌شده‌ی کارگردان در مقام مولف، نقش فیلمنامه‌نویس را در فرآیند خلق فیلم‌ها پررنگ‌ می‌کرد، به نوعی همین موضوع را دستمایه سینمای ایران قرار دادیم. شاهد بوده‌ایم که کارگردان‌های بزرگ سینما در تعاملی جدی و تنگاتنگ با فیلمنامه‌نویسان و فیلمبرداران خود دست به ساخت آثاری ماندگار زده‌اند و البته این مناسبات گاه به ضد خود بدل شده و آسیب‌هایی جدی بر ساختار هنری فیلم‌ها وارد آورده است. دیدگاه‌هایی وجود دارد که همواره ضعف سینمای ایران را متوجه فیلمنامه می‌داند و انگشت اتهام را به سوی فیلمنامه‌نویس نشانه می‌رود. اما پرسش اساسی این است که رابطه‌ سازنده میان فیلمنامه‌نویس و کارگردان چگونه شکل می‌گیرد. سعید مطلبی (فیلمنامه‌نویس)، مهدی فخیم‌زاده (کارگردان) و هاتف علیمردانی (کارگردان) به قلب این مناسبات می‌روند.

این شماره مطالب خواندنی بسیار دارد از جمله میزگردی درباره‌ی موسیقی فیلم در سینمای ایران. آیا سینمای ایران بعد از نزدیک به نیم‌قرن از پذیرش نسبی ساخت موسیقی متن اختصاصی برای یک فیلم، هویت مستقلی برای این تالیف قائل شده است؟ گفته‌های فرزاد موتمن، سعید عقیقی، بهزاد عبدی، حسین عصاران در نشست این بخش حاوی نکته‌های بسیار مهمی در مقوله موسیقی فیلم است. مبحث موسیقی فیلم در سینمای ایران قرار است در شماره‌های آتی نیز پی گرفته شود.

 

از دهه‌ی هفتاد تا دهه‌ی نود ادبیات زنان در ایران چه مراحلی را طی کرده و چه دستاوردهایی داشته است. در این سال‌ها عنوان‌های زیادی بر ادبیات زنان اطلاق شده است؛ ادبیات آشپزخانه‌ای، ادبیات آپارتمانی، ادبیات محافظه‌کار… اما آنچه نمی‌توان نادیده گرفت حضور چشمگیر و پرتعداد نویسندگان زن به خصوص در دو دهه‌ی اخیر در ادبیات ایران بوده است که نظرات و مناقشاتی برانگیخته که باید به بررسی آن نشست. زنان در این دو دهه‌ی بحث‌بر‌انگیز چه راهی را پیموده‌اند، چگونه پرده‌ها را پس زدند و از نوعی گفتمان رها شدند و شروع‌ کردند به کشف خویش، خواسته‌هایشان، و آنها را به زبان‌آوردن. اما از منظر ادبی این نوشته‌ها واجد چه ویژگی‌هایی است؟ نوشتار زنانه چه خصوصیاتی دارد و از چه می‌گوید؟ در مسیر پیموده‌شده، ادبیات زنان کجای ادبیات ایران ایستاده است؟ آیا این نوع ادبیات امروز برای مسیری که آغاز کرده نیازمند این نیست تا در خویش بازنگری کند و خود را در معرض نقد قرار دهد تا صداهای تازه از آن برآید و زوایای ناشناخته آن روشن شود و پا در مسیر تکاملی خود بگذارد؟ ادبیات زنان امروزه از منظر برخی متهم اصلی بازاری‌شدن ادبیات و چرخه‌ی نشر است. البته بحثی است درازدامن که تحلیل‌های بسیار می‌طلبد اما فتح بابی‌ست در گره‌گشایی از موضوع.

 

دومین شماره‌ی بخش کلوزآپ، امیر نادری را محور خود قرار داده است. کارگردانی که همه‌ی ما مشتاقیم از او و شیوه‌های کاری‌اش بیشتر بدانیم. گفت‌وگوی کایه دو سینما در سال ۲۰۱۶ پس از نمایش «کوه» صدایی دیگر از او را به گوش ما می‌رساند. در تک‌تک مقالات ویژگی‌های فنی و مولفه‌های ساختاری سینمای نادری به دقت مورد تحلیل قرار گرفته است. صدا و مونتاژ از مسائل مورد علاقه نادری است؛ مواجهه او با سینما از میان گفته‌هایش بسیار دیدنی‌ست.

 

مه ۶۸ و سینما؛ این عنوان پرونده سینه‌فیل در این شماره است. مه ۶۸ در ادبیات و مطبوعات سینمایی منحصر به نام‌هایی چون گدار، تروفو… و تعطیلی بیست‌ویکمین دوره جشنواره کن است. اما سینما و ادبیات در بخش سینه‌فیل در چند شماره بر آن است تا به جنبه‌های سینمایی و موارد کمتر شناخته‌شده‌ی این جنبش نیز بپردازد. نکته جالب در این رابطه در همبستگی مضمونی در پرونده‌های این شماره اثر متقابل جنبش مه ۶۸ و موج نو سینمای فرانسه است که در جای‌جای مطالب قابل ردگیری است.

مسئله عدالت و دستیابی به آن ژانر دادگاهی را به یکی از محبو‌ب‌ترین و دراماتیک‌ترین گونه‌های سینمایی تبدیل کرده است. «تشریح یک قتل» (اتو پره‌مینجر، ۱۹۵۹) از آثار کلاسیک و نامتعارفی است که نه تنها اعتبار جایگاه‌های متعارف در دادگاه بلکه نحوه مواجهه با یک جرم را به پرسش می‌گیرد. «دوازده مرد خشمگین» از جریان‌سازترین فیلم‌های ژانر دادگاهی است. موفقیت فیلم لومت به حدی بود که فیلمسازان دیگری آن را دوباره‌سازی کردند. فیوژن این شماره را بخوانید.

 

مضمون محوری هیروگلیف این شماره را شاید بتوان مواجهه نامید. منظور از مواجهه برخوردها، تلاقی‌ها، برش‌ها و انطباق‌هایی است که به نوشتن منجر می‌شود. مواجهه نویسندگان یا مترجمان با هم، جلوه‌ای از چنین رویدادی است. کیهان خانجانی با مبنا قراردادن نامه منتشرنشده‌ای از غلامحسین ساعدی، به سراغ داستان «آشفته‌حالان بیداربخت» رفته و شیوه‌ها و شگردهای برخورد ساعدی با «ترانه‌های عاشقانه آلفرد جی. پروفراکِ» تی.اس.الیوت را بررسی کرده است.

 

آرشیو موضوعی است که دکتر احمد اخوت یک‌تنه سروقت آن رفته است و به راستی حق مطلب را در مورد این موضوع جذاب ادا کرده است. اخوت راز داستان جان چیور را که نیمه‌شب‌ها چراغ قوه دست می‌گرفت و از خانه بیرون می‌رفت فاش می‌کند.

 

فهرست مطالب

سخنی با خوانندگان

سینمای جهان

زندگی و آثار فرانسوا تروفو با نگاهی به گوشه‌هایی از تاریخ سینمای فرانسه/ حواری سینما/ همایون خسروی‌دهکردی

بارقه‌های سعادت در فیلم‌های تروفو/ ترجمه: صالح نجفی

آخرین مصاحبه با فرانسوا تروفو/ مواد خام فیلم‌هایم ریشه در خاطراتم دارند/ ترجمه: بهروز سلطانزاده

درباره فرانسوا تروفو/ یهودایی که فیلم می‌ساخت/ رامین اعلایی

نگاهی به «آخرین مترو» ساخته فرانسوا تروفو/ قاعده بازی/ امیرحسین سیادت

عاشقانه‌های غیاب/ آیین فروتن

فرزندان انقلاب- تروفو و «چهارصد ضربه»/ ترجمه: برنا حدیقی

نقش موسیقی کلاسیک در موج نو سینمای فرانسه/ ترجمه: رضا مولایی

نگاهی به فیلم چهارصد ضربه/ فرار از مدرسه/ محمدحسین میربابا

توهم ۲۴ فریم در هر ثانیه: شب امریکاییِ فرانسوا تروفو/ ترجمه: معین رسولی

سیمای یک انقلابی در جوانی/ محمد فرهادنیا

پانزده فیلم برتر فرانسوا تروفو/ ترجمه: شهریار خلفی

فیلم‌ها و احساس‌ها

رویکردی دُلوزی به ژاپن و نبرد در بهشتِ کارلوس ریگاداس/ ترجمه: ایمان رهبر، بصیر علاقه‌بند

روی زمین اما همچون در بهشت/ ترجمه‌: بشیر سیاح

گزیده‌ی دو گفت‌وگو با کارلوس ریگاداس/ از هفت دولت آزادم!/ ترجمه‌: محمدرضا شیخی

سینه‌فیل

سینما، مه ۶۸/ فرید اسماعیل‌پور

وقایع‌نگاری رویدادهای سینمایی مه ۶۸/ ترجمه: محمدرضا شیخی

۶۸، روزهایی که فرانسه به لرزه در آمد/ ترجمه: مریم جلالی‌فراهانی

سینمای مه ۶۸/ ترجمه: مهدی جمشیدی

گفت‌وگو با فیلیپ گرل درباره «عشاق معمولی»/ هنر و مه ۶۸/ ترجمه: محمدرضا شیخی

فیوژن

درام دادگاهی: نگاهی به تشریح یک قتل و دوازده مرد خشمگین

واسازی واقعیت: اتو پرِمینجر و تشریح یک قتل/ حامد عزیزیان

درباره دوازده مرد خشمگین (سیدنی لومت) و ۱۲ (نیکیتا میخالکوف)/ یک به علاوه یازده مرد خشمگین/ حمید باقری

سینمای ایران

تعامل فیلمنامه‌نویس و کارگردان در سینمای ایران/ از منظر سعید مطلبی، مهدی فخیم‌زاده، هاتف علیمردانی، جواد طوسی

فرآیند دیالکتیکی اندیشه، «سپری‌»شدن و «شدن»/ شاهپور شهبازی

یک ناخوشی دراماتیک: فیلمنامه‌نویسی در سینمای ایران/ بصیر علاقه‌بند

سینمای خالی از تصویر/ شاهین محمدی‌زرعان

آینه‌ای در برابر تباهی/ حسام نصیری

پرونده نادری

کمی درباره‌ی امیر نادری/ پرسه در شدت و شتاب/ مهران چهرازی

گفت‌وگو با امیر نادری/ کندن کوه/ ترجمه: محمدرضا شیخی

دیدار با دونده، ۳۵ سال بعد/ اعتمادِ سینماتوگرافیک/ نوید پورمحمدرضا

نگاهی به بازنمایی خشونت در «خداحافظ رفیق» و «تنگنا»/ خراب‌ها و خرابه‌ها/ رضا غیاث

در ستایش و سوگِ سینما/ آیین فروتن

موسیقی

«موسیقی فیلم»، «موسیقی برای تصویر» یا «موسیقی و تصویر»/ همراه با فرزاد موتمن، سعید عقیقی، بهزاد عبدی، حسین عصاران

اکران و اکنون

درباره دو فیلم کوتاه؛ داش‌آکل و موج کوتاه/ نوشتن با دوربین، خواندن با تصویر/ مازیار فکری‌ارشاد

پرونده آرشیو

عشق آرشیو/ احمد اخوت

جمع جزء/ گریگوری برنهایم/ ترجمه: احمد اخوت

نقد و بررسی

ادبیات زنان از دهۀ هفتاد تا دهۀ نود/ نشست نسترن موسوی، مهسا محبعلی، خلیل درمنکی، محسن ملکی

زنان داستان‌نویس ایرانی درباره چه می‌نویسند؟/ فرشته احمدی

زنان نویسنده و نگاه برابری‌خواهانه در گذار از دهه ۱۳۷۰ به ۱۳۹۰/ رضیه انصاری

هویت زنان از اساطیر تا ادبیات معاصر/ ابوتراب خسروی

ادبیات محافظه‌کار/ بلقیس سلیمانی

وضعیت امروز داستان‌نویسی زنان/ حسین سناپور

روند داستان‌نویسی دو دهه‌ی اخیر/ کجای جهان ایستاده‌ایم/ لیلا صادقی

رویکردها و مضامین داستان‌های زنان در دهه‌های هفتاد تا نود/ بهناز علی‌پورگسکری

نگاهی به آثار نویسندگان زن در دهه نود خورشیدی/ ضحی کاظمی

*مطالب این بخش بر اساس حروف الفبایی نام نویسندگان و مصاحبه‌شوندگان تنظیم شده است.

هیروگلیف

یکی از چهار نامه منتشرنشده از غلامحسین ساعدی به بدری لنکرانی

موازی‌خوانی نامه‌ای منتشرنشده از ساعدی و داستان آشفته‌حالان بیداربخت و شعر آواز عاشقانه پروفراک از الیوت/ کیهان خانجانی

طرز و رمز مترجم در نامه‌ای منتشرنشده از ابوالحسن نجفی/ بدون قصد فروتنی دروغین/ پویا رفویی

متن نامه ابوالحسن نجفی به صالح حسینی

رویاها، پیوندهای گزیده، تناظرها/ ترجمه: پویا رفویی

مطالب آزاد

گفت‌وگوی کورنلیوس کاستوریادیس و اکتاویو پاز/ دفاعیات: در مواجهه با مدرنیته/ ترجمه: فرشید فرهمندنیا

نقد کتاب

نظری بر داستان دشت خاموش از میترا معینی از مجموعه داستان «آقای چنار با من ازدواج می‌کنی؟»/ راوی خاموش/ ابراهیم دم‌شناس

مدرنیته: گذر از مسیحیت، بازگشت به پاگانیسم/ جهان چگونه مدرن شد؟/ داستان یک پیچ یک کاتب، یک کتاب/ مانی پارسا

نظر‌ دهی مسدود شده است.