۶۸

شماره ۶۸ سینما و ادبیات منتشر شد

سخنی با خوانندگان

سینمای ایتالیا که بر پایه ادبیات و تئاتر قدرتمند و تکنولوژی پرسابقه سرزمین اسطوره‌ها شکل گرفته مسیر پرفرازونشیبی را پیموده است. از دوران آثار مجلل و تاریخی ماندگاری چون کابیریا (جووانی پاسترونه، ۱۹۱۴) و سینمای پهلوانانی چون ماسیست و ستاره‌های زیباروی و ملودرام‌های موسوم به «تلفن سفید» تا ظهور نئورئالیسم از دل حاکمیت فاشیستی موسولینی و پاگرفتن سینمای قدرتمند چپ، و بالاخره کمدی ایتالیایی و وسترن اسپاگتی، همه و همه تاریخ متنوع و یگانه‌ای برای سینمای ایتالیا رقم زده‌اند که امروزه میلیون‌ها طرفدار پروپاقرص در سراسر دنیا و از جمله در کشور خودمان دارد.

میکل‌آنجلو آنتونیونی در پربارترین دوران سینمای ایتالیا و از دل نئورئالیسم سر برآورد.

آنتونیونی یکی از مهم‌ترین فیگورهای سینمای مدرن اروپا و جهان است. او در اوایل دهه ۱۹۵۰ با جریان نئورئالیسم فیلمسازی را آغاز کرد. نئورئالیست‌ها پس از پایان جنگ جهانی و فروپاشی اجتماعی ناشی از فاشیسم «سینمایی رنگ‌ورورفته از حیث فرم ولی به شدت انتقادی و موثر از نظر محتوا را پایه‌ریزی کردند». توجه به تولید فیلم «صحرای سرخ» نشان از نوسان بین سابقه نئورئالیستی و بلندپروازی‌های آنتونیونی دارد. ظهور مفاهیمی چون «بیگانگی بورژوازی شهری» یا «مظلومیت عشق و عاطفه» در آثار آنتونیونی ریشه در چه دارد؟ آیا نسبتی میان مولفه‌های آثار آنتونیونی و نئورئالیسم وجود دارد؟

دهه ۱۹۶۰ اوج درخشش آنتونیونی است که «سینمای منحصر‌به‌فرد و مدرن» خود را به جهان عرضه می‌کند. هر پنج فیلم او؛ «ماجرا»، «شب»، «کسوف»، «صحرای سرخ» و «آگراندیسمان» موفق می‌شوند معتبرترین جوایز سینمایی را از آن خود کنند و او را در مرکز توجه منتقدان و دوستداران سینما قرار دهند.

سینمای مستند و ارتباط و تاثیر آن بر فیلم‌ها و فیلمسازان سینمای داستانی موضوع بخش سینمای ایران این شماره است. در جهان نهضت‌های متعددی از درون سینمای مستند جوشیده‌اند. مستندهای شاعرانه، سینماچشم، سینماوریته و نئورئالیسم از آن جمله‌اند. همگامی مستندسازان در خیزش‌هایی چون موج نو سینمای فرانسه یا هالیوود نو نیز غیرقابل انکار است.

رخشان بنی‌اعتماد در میزگرد همین شماره می‌گوید موضوع تعیین می‌کند که فیلمی قالب مستند یا داستانی داشته باشد. «سینمای مستند و داستانی هر یک امکاناتی به دست می‌دهد و در عین حال محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند.» بنی‌اعتماد بر این باور است که سینمای داستانی مسیر هموارتر و سینمای مستند مسیر سخت‌تر و ناهموارتری دارد. او تاثیرگذاری سینمای مستند را ماندگارتر و عمیق‌تر از سینمای داستانی می‌‌داند. اما در یکی از مقالات همین بخش به موضوع «برشی از واقعیت» و واقعیت محض یا واقعیت دراماتیک پرداخته شده: «در هیچ الگوی معتبری از رئالیسم سینمایی، توصیه نشده که واقعیت محض در ابعاد و اندازه‌های عینی زندگی روزمره و بدون دستکاری به روایت سینمایی منتقل شود. آنچه تحت عنوان واقع‌گرایی سینمایی شناخته می‌شود اساساً کوششی است برای نزدیک‌کردن احساسات انسانی و عناصر دراماتیک صحنه به منطق متداول در زندگی واقعی و نزدیک‌کردن تجربه‌ی فیلمی به تجربه‌ی زیسته… ماهرترین کارگردانان سینما همواره به تعبیر ذوق‌زده و غلط‌انداز «برشی از واقعیت» پوزخند زده و بی‌توجه به کوشش‌های هیجان‌زده‌ی جریان آوانگارد سرگرم قصه‌‌پردازی و خلق جهان‌های سینمایی بوده‌اند.» و در یک نظریه پیشگویانه می‌گوید: «سینمای ایران در مسیر بلوغ و پوست‌اندازی‌اش دیر یا زود به معرکه‌ی «برشی از واقعیت» خاتمه خواهد داد و فیلم‌های تهی و بی‌مایه‌ی این دوران ناگزیرند قصه‌گفتن و بازسازی دراماتیک واقعیت را تمرین کنند.» شما چه فکر می‌کنید؟

در ادامه طرح مباحث کلان در حوزه ادبیات داستانی در شماره گذشته مبحث بسیار جذاب و آموزنده تعلیق در داستان محور بخش ادبی این شماره است.

نقش تعلیق در روایت ادبی چیست؟ آیا تعلیق نسبتی با ایجاد جذابیت و حتی راز ماندگاری اثر ادبی دارد، یا نقشش تنها به شگردی ادبی تقلیل پیدا می‌کند که نویسنده باید بداند چگونه از وجودش بهره‌برداری کند؟ و اما تعلیق در آثار مدرن و سبک نویسندگانی چون جویس، وولف و پروست چه تفاوت‌هایی با سبک نویسندگانی مانند روب-‌گری‌یه، دوراس و ساروت و نویسندگانی چون کارور، آپدایک و بیتی دارد؟ اوج تعلیق هزار‌ویک‌شب در حکایاتش نیست بلکه زمانی است که شهرزاد «لب از کلام فرو می‌بندد». و اینجاست که تعلیق آغاز می‌شود؛ به نوعی می‌توان گفت تعلیق همیشه معطوف به مخاطب است. تعریف واقعی تعلیق چیست؟ «فرض این است که تعلیق، حربه‌ی انسان‌های مدرنی است که مواجهه‌ی متفاوتی با زمان دارند. این مواجهه را می‌توان با مفهوم «بحران» صورت‌بندی کرد. انسان مدرن، بحران‌زده است. از موضع نقد ادبیات داستانی ایران می‌توان گفت که در فرآیند روایت تلاش زیادی صرف می‌شود تا بحران به بیان در نیاید… تعلیق به رغم تعریف‌های موشکافانه که از آن به دست می‌دهند بیشتر نوعی گریززدن و مجموعه‌ای از تکنیک‌هایی است که به ماجراهای داستان آب‌‌و‌تاب می‌دهد. غالب داستان‌های ما -خاصه در دو دهه‌ی اخیر- نفی بحران و تخت‌کردن تجربه‌های فرازیسته را فراراه خود قرار داده است.» در این پرونده فتح‌بابی شده است در پاسخ به این سوال که چرا ادبیات داستانی ایران در سال‌های اخیر میل به تجاری‌کردن تعلیق دارد؟

 

بخش هیروگلیف در این شماره در پیوند با محور بخش ادبی به موضوع تعلیق اما از منظری متفاوت نگاه کرده است. «تعلیق نه به منزله‌ی تکنیکی روایی یا شگردی در داستان‌نویسی؛ بلکه تعلیق به جلوه‌ی نوعی تجربه؛ تجربه‌‌ای که نخست خالق متن ادبی به خلق آن می‌پردازد و سپس این تجربه در مسیر نوشته انحرافی ایجاد می‌کند و متن را از نظام بازنمایی بیرون می‌آورد. چنان که می‌توان گفت تعلیق خود متن دیگری خلق می‌کند.»

تئوری مولف در میان متفکران و منتقدان در مواجهه با فیلم‌ها و فیلمسازان یکی از پرمناقشه‌ترین نظریه‌ها بوده است. با وجود مضامین تکراری و مولفه‌هایی که همواره مورد استفاده قرار گرفته، اما خود این تئوری کمتر مورد بحث قرار بوده است. تاریخِ «تئوری مولف» از دوران یکه‌تازی تا زمینگیرشدنش نشان می‌دهد که «این تئوری هیچ‌گاه روشن و سرراست نبود، حتی در میان واضعانش، و هیچ‌گاه اتفاق نظر چندانی درباره‌ی حدود، تعریف و مصادیق آن وجود نداشت، حتی در میان مدافعانش؛ تازه اگر از منتقدانش بگذریم که نه آن را نظریه می‌پنداشتند و نه حتی رویکردی جامع و منسجم در مواجهه با فیلم‌ها.» در این بخش مقاله‌ی اندرو ساریس بسیار راهگشاست.

سینمای پاتریسیو گوسمان مستند‌ساز صاحب سبک و سرشناس شیلیایی که در این شماره در بخش هنر و سیاست به سراغش رفته‌ایم بیش از هر چیز مهر تاییدی‌ست بر این امر که سینمای مستند سیاسی تا چه حد پویاست و تا چه میزان می‌تواند مرزهای واکاوی و پرسشگری در ساحت پرمخاطره و دهشتناک سیاست را به چالش گیرد. تمامی فیلم‌های گوسمان در بیش از چهار دهه تنها یک رویداد را دستمایه خود قرار داده‌اند: کودتای ایالات متحده بر ضد دولت دموکراتیک سالوادور آلنده در یازدهم سپتامبر ۱۹۷۳. رویدادی که بهانه‌ای بوده است تا فیلمساز به بازخوانی و تفکر در مفهوم یاد و خاطره بپردازد و از آن ابزاری نیرومند در برابر فاشیسم بسازد. سینمای گوسمان، تلاقی فلسفه، سیاست، شعر و تصویر است و کانونش، مقاومت و آزادی.

سخنی با خوانندگان

سینمای جهان

زندگی و آثار میکل‌آنجلو آنتونیونی/ همایون خسروی‌دهکردی

آنتونیونی از شیوه‌ی روایت تا ساخت فیلم‌هایش می‌گوید/ ترجمه: بهروز سلطانزاده

صحرای سرخ میکل‌آنجلو آنتونیونی: نقاشی به مثابه کلام بطنی و رنگ به مثابه حرکت/ ترجمه: صالح نجفی

آنتونیونی، سینمای بدن و سینمای مغز/ ژیل دلوز/ ترجمه: رامین اعلایی

مدرنیسم آنتونیونی با نگاهی به فیلم «آگراندیسمان»/ مهدی ملک

کادربندی، نقاشی و گردآوری تصاویر: میراث آنتونیونی/ ترجمه: رضا مولایی

آنتونیونی؛ آگاهی دوربین و زمان کش‌آمده با نگاهی به تریلوژی مدرنیته و ناخرسندی‌های آن/ امیرهوشنگ للهی

قدرت خلأ در قاب‌های سینمای آنتونیونی/ امین حامی‌خواه

نگاهی به سه‌گانه‌ی آنتونیونی/ محمدحسین میربابا

یادداشتی درباره فیلم «فریاد»/ فریادی از آنتونیونی/ ترجمه: شهریار خلفی

سینمای میکل‌آنجلو آنتونیونی، از منظر مدرنیته و مسئله هویت/ هوتن زنگنه‌پور

فیلم‌ها و احساس‌ها

یادداشت‌هایی درباره نقد ویدئویی و سینه‌فیلیا/ دوربین-قلم/ ترجمه: سعیده طاهری، بابک کریمی

جهان تصاویر نو/ ترجمه: علی کرباسی

مولف‌گرایی نقد فیلم در عصر دیجیتال/ ترجمه: بشیر سیاح

عشق‌های بی‌شائبه: در ستایش سایت‌های هواداری/ ترجمه: بصیر علاقه‌بند

وبلاگ‌ سینمایی دانشگاهی، یک مدیحه‌سرایی/ ترجمه: عیسی دهقان

هنر و سیاست

در جدال با فراموشی، در ستایش خاطرات

شیلیِ گوسمان، شیلیِ فریدمن/ فرهاد محرابی

نوستالژی برای نور/ ترجمه: نیما حسن‌ویجویه

تاملی در فیلم‌های مستند یاد دشوار ساخته پاتریسیو گوسمان/ ترجمه: مریم نعیمی

شیلی/ نوام چامسکی/ ترجمه: فرهاد محرابی

مسلح تنها به یک دوربین/ جان پیلجر/ ترجمه: زهرا پورنیک‌صفت

از دل نظریه‌ها

تئوری مولف

یادداشت‌هایی بر تئوری مولف/ ترجمه: نوید محمدرضا

خواندن، فرهنگ، مولف/ روبرت صافاریان

سینمای ایران

مستندگرایی در آثار داستانی/ میزگرد رخشان بنی‌اعتماد، خسرو سینایی، محسن عبدالوهاب، جواد طوسی

چشم مستند در یک اتفاق ساده/ عباس بهارلو

تاثیر متقابل فیلم مستند و داستانی بر یکدیگر/ محمد تهامی‌نژاد

شبه‌فیلم سنتزی از دیالکتیکِ مستند و داستانی/ محسن خیمه‌دوز

نگاهی به تفاوت تعلیق ناباوری در آثار مستند و داستانی/ نیوشا صدر

واقعیت محض، یا واقعه‌ی دراماتیک/ شاهین شجری‌کهن

داکیودراما در ایران/ بصیر علاقه‌بند

نمایشِ واقعی/ جواد طوسی

یادنامه

تحلیل فرازوفرودهای بازیگری در سینمای فارسی با مروری بر کارنامه ناصر ملک‌مطیعی/ نیما حسنی‌نسب

اکران و اکنون

هفتادویکمین جشنواره کن و پنج فیلمساز/ آزاده جعفری

گفت‌وگو با امید عبدالهی کارگردان مستند «سفر سهراب»/ مرسده مقیمی

شعر و داستان

چند شعر از برونو دوسه/ ترجمه: فریده روا

مرد مخفی/ ترجمه: احمد اخوت

نقد و بررسی

تعلیق در ادبیات داستانی از منظر محمدعلی سجادی، شهریار وقفی‌پور، امیرحسین خورشیدفرع محمدرضا گودرزی

تعلیق و شگفتی/ ترجمه: شاپور بهیان

زندگی در تعلیق/ محمدرضا پورجعفری

سخن در حضور از زبان گفتاری و نوشتاری/ محمود حدادی

لب فروبستن شهرزاد و انتظار سلطان/ ابوتراب خسروی

اندروای پوشیدن جامه فارسی، سوسپانس را/ ابراهیم دمشناس

از چاله به چاه، داستان ارواح/ ترجمه: مهدی غبرایی

دورهمی پویا رفویی، فارِس باقری، کیهان خانجانی/ در خدمت و خیانت تعلیق

اتفاقی خواهد افتاد/ محمد کشاورز

درنگی بر «بشکه‌ی آمنتیلادو»/ ادگارآلن پو/ ترجمه: خجسته کیهان

تعلیق در هزار و یک شب/ محمدرضا مرعشی‌پور

جذابیت تعلیق در ادبیات چگونه پدید می‌آید؟/ علیرضا محمودی‌ایرانمهر

*مطالب این بخش بر اساس حروف الفبایی نام نویسندگان و مصاحبه‌شوندگان تنظیم شده است.

هیروگلیف

در این گیرودار/ پویا رفویی

نفوس زنده جهان بالغ بر ده درصد مردگان همه‌ی اعصار تاریخ است/ قاعده‌ی یتیمان/ پیام چمانی

طبیعت تعلیق در سنگی بر گوری/ مسئله‌ی «مقدم‌الاعضا/ صابر نجمی

بازتاب

پاسخ عبدالله کوثری به صالح حسینی

چهره

سخن سودابه فضایلی در مراسم هفتادسالگی/ این حکایت ز جهان گذران…

بحثی در حکایت گل‌های رازیان بر اساس برخی مفاهیم نظریه روایت

درباره رمان «حکایت گل‌های رازیان» نوشته سودابه فضایلی/ محمدرضا فرهمند

برای یک زندگی، برای یک الگو/ ناصر فکوهی

 

نظر‌ دهی مسدود شده است.