۶۲

شماره ۶۲ سینما و ادبیات منتشر شد

سخنی با خوانندگان

همراه‌کردن مخاطب در راه رسیدن به جایگاهی انسانی و قدرتمند هدف دلخواه بیشتر هنرمندان در هنگام خلق اثر هنری است. نیل به این هدف به استفاده از ابزارهایی چون طنز، شاعرانگی و… از سوی هنرمند نیاز دارد. نمایش پلیدی‌ها و ضعف‌های انسان فقط کار هنرمند است و بس. اوست که با بهره‌بردن از پیامدهای ناشی از همذات‌پنداری، و فاصله‌گذاری با مخاطب، مجاز به نمایش این ناخالصی‌ها به منظور روان‌پالایی (کاتارسیس) است. لوئیس بونوئل در میان بزرگان تاریخ سینما از این نظر یگانه است. تاثیر بونوئل بر فرهنگ و هنر مکزیک و اسپانیا با نقش زبان اسپانیایی قابل قیاس است. بونوئل در سه دوره مشخص از حیات حرفه‌ای خود به «سینمای هنری و شاعرانه»، «آثار اجتماعی، داستانی و ملودرام» و بالاخره «سینمای پست‌مدرن» پرداخت. بسیاری بر این باورند که این دوره‌ها او را هنرمندی «فرانسوی»، «مکزیکی» یا «اسپانیایی» کرد. ولی عملاً‌ گستره نفوذ ایده‌ها و سبک کار بونوئل فراتر از جغرافیا و حتی تاریخ است. او با سینمای شاعرانه‌ی فرانسه در کنار ژاک پره‌ور، مارسل کارنه و ژان اپستاین آغاز کرد و این شاعرانگی در تمامی آثار او رسوب کرد. مردم و طبقات فرودست به ویژه در دوران فعالیت در مکزیک در مرکز توجهش بودند و سرانجام با مهارتی که در بیان سینمایی پیدا کرد به سراغ شناخت پیچیدگی‌های روح انسان امروز رفت.

شاعرانگی و شعر در این شماره درونمایه محوری همه بخش‌هاست. شاعرانگی هم مانند تخیل -‌و شاید در پی آن- درونمایه محوری همه هنرهاست و گستره وسیعی از مفاهیم هنرمندانه به آن پیوسته و وابسته‌اند.

محمدرضا اصلانی در میزگرد سینمای ایران شعر را نوعی شهود عقلانی می‌نامد: «در این شهود عقلانی، وجه بنیادین خیال است. خیال اصل بنیادین در شعر‌شدن جهان است… خیال به معنای ضدواقعیت نیست بلکه عناصر خودش را از واقعیت می‌گیرد و جابه‌جا می‌کند تا به شناخت درونی این اشیا برسد…» اما سینما چگونه از ابزار شاعرانگی استفاده می‌کند و اصولاً شعر که در زبان اتفاق می‌افتد چگونه به تصویر راه باز می‌کند؟

خلیل درمنکی در پیشانی‌نوشت میزگرد ادبی این شماره؛ شاعران و شعر امروز را مورد خطاب قرار می‌دهد؛ «شعر امروز ایران در کجا قرار دارد؟ از چه رو چنین شعر ایران محافظه‌کار و سرسپرده شاعران نسل پیش شده است؟… کیست که یک بار دیگر، یک اعلانیه، یک مانیفست بنویسد؟ که اعلان کند من شاعر شعر امروز ایرانم…»

اصلانی جایی در میزگرد سینمایی اشاره می‌کند که «شعر بالاترین عنصر فرهنگی ماست. ما به شعر افتخار می‌کنیم». اما مولفه‌های اصلی این «بالاترین عنصر فرهنگی» ما امروزه چیست و با وجود شرکت‌های متعددی که در کار انتشار کتاب‌های شعراند و جوایز و جشن‌های امضا و جلسات نقدی که بر پا می‌شوند شعر امروز ایران راه به کجا می‌برد و شاعر و مخاطب شعر امروز ایران کیست؟ حافظ موسوی اما در همین میزگرد در پاسخ به این پرسش که آیا بازگشت به معنا در دهه هشتاد واکنشی به شیوه طرح بی‌معنایی در دهه هفتاد بوده است (که یکی از دلایل آن در دهه هفتاد نیز شاید اشباع‌شدگی نوعی از معناگرایی در ادبیات دهه‌های چهل و پنجاه بود)، می‌گوید از معنا و آنچه غایت ادبیات است در برابر دیدگاهی که بر این باور است که هیچ حقیقت و معنایی وجود ندارد و ادبیات چیزی فراتر از بازی‌های زبانی نیست دفاع می‌کند. در حالی که آزرم عقیده دارد «معنا، هرگز مسئله شعر نیست. معنا همیشه با نوشته‌شدن یا همراه با اجراشدن شعر، حادث می‌شود…»

 

در همین شماره پس از مدت‌ها سروقت تئاتر ایران رفته‌ایم. این روزها به نظر می‌رسد تئاترمان پرجنب‌وجوش و پرتحرک مسیر متفاوتی طی می‌کند. چپ و راست بیلبوردهای اتوبان‌های اصلی شهر خبر از رشد کمی فضاهای اجرایی و تعداد مخاطبان مشتاق می‌دهد. و هر روز خبر فروش‌های چندمیلیونی ستاره‌هایی که روی صحنه‌اند به گوش می‌رسد تا آنجا که اعلام می‌شود بلیت برخی نمایش‌ها تا فلان زمان به تمامی فروش رفته و مخاطبان شوریده حتی بر آن می‌شوند که برای دیدن نمایش و هنرپیشه‌های محبوبشان به هر قیمتی تماشاگر نمایش باشند. مخاطبان تئاتر امروز ایران چه کسانی هستند و چه شمایلی دارند؟ و روند تولید تئاتر چگونه با مخاطبان گره خورده است؟ و در کنار این رشد کمی، رشد کیفی تئاتر ما چگونه است؟ محمد رضایی‌راد می‌گوید سازوکار تئاتر بورژوایی که اصلی‌ترین مسئله‌اش گیشه و اقتصاد است، یعنی همان سازوکار اصلی سرمایه اینجا حاکم است؛ «در تئاتر امروز ایران این تهیه‌کننده است که تعیین می‌کند یک تئاتر باید با کدام عوامل و شکل اجرا شود تا از طریق تامین مخاطب، بار خودش را هم ببندد.» امیررضا کوهستانی نیز بر این باور است که مخاطب امروز آگاه است که سازندگان اثر به او وابسته‌اند. و مشکل را در غیاب مانیفست و دراماتورژها در تئاتر می‌داند. اما نقش میانجی‌هایی که به آثار و ارتباط مخاطب با آنها فرم می‌دهند چیست؟ مثلاً سایت‌های فروش بلیت که میانجی‌های تئاتر امروز ایران را نمایندگی می‌کنند؟ این سایت‌ها با کامنت‌هایی که می‌گذارند و ممکن است جعلی هم باشد و نقدهایی که فقط خلاصه‌ شده است در اینکه «بهترین تئاتر بود، بدترین تئاتر بود» فقط در اندیشه انباشت سرمایه خود هستند. راه برون‌رفت تئاتر ایران از این معضل چیست؟ بودجه تئاتر در حال حاضر صرف چه کارهایی می‌شود. دولت، بخش خصوصی و خانه‌ی تئاتر در این میان چه نقشی دارند و عملکردشان چگونه است؟

در نگاهی کلی به نظر می‌رسد شعر، تئاتر و شاید سایر شاخه‌های هنر و فرهنگ در مسیر صنعتی‌شدن در خطر قربانی‌شدن از نظر جوهر و ماهیت قرار دارند.

در بخش هیروگلیف این شماره توجه ویژه شما را به مقاله‌ای از جاناتان سویفت با ترجمه و تفسیر همکارانمان جلب می‌کنیم. کانیبالیسم (آدمخواری) در بعد معنایی خود با گونه‌ای ادبی مقایسه شده که در آن ترجمه را بر تالیف برتری می‌بخشد و در ادامه به یکی از کارهای پیتر گریناوی اشاره شده که در آن کانیبالیسم دستمایه نقد تاچریسم و نئولیبرالیسم در جامعه انگلستان شده است. آیا هنر و فرهنگ ایرانی هم با کالایی‌شدن در معرض از دست‌دادن هویت و ماهیت خود هستند؟

 

فهرست مطالب

سینمای جهان

زندگی و آثار لوئیس بونوئل/ گوشه‌هایی از تاریخ سینمای اسپانیا/ تیغ بونوئل بر چشم واقعیت/ همایون خسروی‌دهکردی

درس‌هایی از همکاری دوغول مقدس سینما/ ژان کلود کری‌یر و لوئیس بونوئل/ محمد حقیقت

نگاهی به مفهوم اقتدار در سینمای لوئیس بونوئل/ همچون تیغ در نگاه/ امیرحسین سیادت

گفت‌وگو با لوئیس بونوئل/ جذابیت پنهان بونوئل/ ترجمه: بهروز سلطانزاده

سگ اندلسی و طلیعه‌ی نظریه‌ی فیلم در فرانسه/ ارواح سوررئال/ سارا کوپر/ ترجمه: صالح نجفی

نکاتی درباره‌ی چگونگی تماشای آثار لوئیس بونوئل/ بونوئل و دیالکتیک نگاه/ برنا حدیقی

به بهانه‌ی لوئیس بونوئل/ آیا رویا یک جغرافیاست/ رامین اعلایی

گپ‌و‌گفت سینا دادخواه و بهنام بهزادی درباره کتاب «با آخرین نفس‌هایم»/ بونوئل: چاپ نخست/ سینا دادخواه

سینمای بونوئل از نگاهی دیگر/ میل مبهم معنا/ هوتن زنگنه‌پور

ایدئولوژی به مثابه فانتزی بنیادین در سه‌گانه بورژوازی بونوئل/ جذابیت‌های پیدا و پنهان ایدئولوژی/ مهدی ملک

نگاهی به «میل مبهم هوس» ساخته لوئیس بونوئل/ سرزمین سستی و امتناع/ منصور دل‌ریش

نگاهی به اندیشه‌های تماتیک حاکم بر آثار کارنامه سینمایی لوئیس بونوئل/ شاعر ایدئولوژی‌های رادیکال/ امیررضا نوری‌پرتو

هیچکاک و بونوئل: میل و قانون/ رابرت استم/ ترجمه: نوید دبیرمقدم

نگاهی متفاوت به لوئیس بونوئل/ هر چه مسیحی نباشد با من بیگانه است/ مسعود حقیقت‌ثابت

جستاری بر سینمای لوئیس بونوئل/ آنتاگونیسم قداست و شرارت/ محمدحسین میربابا

یک فیلم مردم‌نگارانه سوررئالیستی: سرزمین بی‌نان لوئیس بونوئل/ ترجمه: شهریار خلفی

فیلم‌ها و احساس‌ها

درآمدی بر سینه‌فیلیا

هر چه خدا بخواهد/ نیکو بامباک/ ترجمه: سعیده طاهری، بابک کریمی

از نوستالژی سینه‌فیلیک تا بازار مولف/ پوست‌انداختن/ گائل لپنگل/ ترجمه: محمدرضا شیخی

تاملی بر مسئله‌ی سینه‌فیلیا/ لورا مالوی/ ترجمه: علی کرباسی

کالت چه ارتباطی به این مسئله دارد؟: در دفاع از نخبه‌گرایی سینه‌فیلی/ ادرین مارتین/ ترجمه: آیین فروتن

در باب چالش‌های سیاسی سینه‌فیلیای امروز/ زاکاری کمپبل/ ترجمه: بشیر سیاح

سینمای ایران

شاعرانگی در سینمای ایران/ همراه با محمدرضا اصلانی، احمدرضا معتمدی، صفی یزدانیان، جواد طوسی/ قافیه در باد گم می‌شود

نگاهی به آخرین فیلم‌های عباس کیارستمی/ همچون یک شاعر/ عباس بهارلو

شینما/ محمدعلی سجادی

تحلیلی بین‌رشته‌ای در «فلسفه فیلم و «فلسفه شعر»/ سینمای شاعرانه، ممکن یا غیرممکن/ محسن خیمه‌دوز

سینمای شاعرانه/ عکس رخ یار/ مهرزاد دانش

گفت‌وشنود مرضیه وفامهر و علی مصفا درباره‌ی سینمای شاعرانه/ بیان هنرمندانه‌ی تنهایی خویشتن برای خودی‌های زمانه‌ات

نگاهی به مفهوم سینمای شاعرانه/ شاعران سینما/ سینمای شاعران/ شاهپور عظیمی

چیستی سینمای شاعرانه/ مهران کاشانی

از مستند شاعرانه که حرف می‌زنیم؛ از چه حرف می‌زنیم/ آزاده بی‌زار گیتی

نقد و بررسی

شاعر شعر امروز ایران کیست؟

حافظ موسوی، محمد آزرم، علیرضا بهنام، خلیل درمنکی به بررسی شعر می‌نشینند/ شاعران جهان را تفسیر نمی‌کنند، تسخیر می‌کنند

رسالت شعر در زمانه‌ی فروبستگی/ امیرهوشنگ افتخاری‌راد

شعر- نوشتار زنانه/ یک تقسیم‌بندی ناگزیر، تعدیل‌پذیر یا نابجا/ شاپور جورکش

شعر دهه هشتاد و حضور فعال زنان/ روجا چمنکار

واپسین دیدار با فیگور شاعر در عصر حاضر/ شاعران چگونه به دنیا می‌آیند/ علی سطوتی‌قلعه

دیروز و امروز شعر مدرن/ عباس صفاری

درباره شعر امروز ایران/ همیشه آن که غربال به دست دارد/ علیرضا عباسی

شعر امروز فارسی و تاثیر ترجمه/ علی عبداللهی

جستار درباره‌ی منزلت تاریخی شاعر فارسی‌زبان/ شاعران در زمانه‌ی توده‌وار شدن رسانه‌ها به چه کار می‌آیند/ میلاد کامیابیان

جریان ترجیح حاشیه بر متن/ لیلا کردبچه

نگاهی به وضعیت شعر فارسی در دهه‌ی اخیر/ رواج الهی و «دیگران»/ سعدی گل‌بیانی

شعر عملی/ لیلی گله‌داران

شعر در جهانی به‌هم‌ریخته/ شهاب مقربین

*مطالب این بخش بر اساس حروف الفبایی نام نویسندگان و مصاحبه‌شوندگان تنظیم شده است.

هیروگلیف

طرحی متواضعانه/ جاناتان سویفت/ ترجمه مجید نظری

نکاتی چند درباره‌ی«طرحی متواضعانه»‌ی جاناتان سویفت/ کلمات آدمخوار/ پویا رفویی

«لالایی»/ لزلی مارمون سیلکو/ ترجمه: سپیده کوتی

تئاتر

گفت‌وگوی جمعی پیرامون ماهیت و دگرگونی‌های مخاطب در تئاتر امروز ایران با حضور محمد رضایی‌راد، رضا سرور، امیررضا کوهستانی، امین عظیمی/ پول، منطق بازار و دیگر شیاطین

خصوصی‌سازی چه بر سر تئاتر ایران می‌آورد/ آورده است؟/ منهای مخاطب / هاجر سعیدی‌نژاد

کارگردانان از هویت و جایگاه مخاطب در تئاتر امروز ایران می‌گویند/ اربابانی که از دل تاریکی به صحنه چشم دوخته‌اند/ عسل عباسیان

نظر‌ دهی مسدود شده است.