۷۲-۱۶۷

شرح حال یک طبقه‌ی بی‌طبقه / مختصری درباره «دایره مینا»

رضا غیاث:

در مهم‌ترین فیلم‌های داریوش مهرجویی همواره با شخصیتی طرفیم که در مواجهه با عاملی بیرونی دچار واژگونی درون شده و از این رهگذر بر جهان اطراف خود اثر می‌نهد. فرآیندی که هر اندازه در فیلم‌های قبل از انقلاب مهرجویی دستاوردی مدرن و انتقادی به همراه داشته، برعکس در  فیلم‌های مهم بعد از انقلاب او، به ارتجاع و واپس‌‌نگری انجامیده است. مش‌حسنِ «گاو»، نقیِ «پستچی»، «آقای هالو»، علیِ «دایره مینا»، حمیدِ «هامون» و محمودِ «درخت گلابی»، همگی متحول می‌شوند، با این تفاوت که پایان کار چهار شخصیت اول نوعی تباهی برآمده از درگیری مستقیم با شرایط تازه است حال‌آنکه  دو شخصیت آخر، در مقابله با تناقضات زندگی مدرن، به عرفان و طبیعت پناه می‌برند. جالب اینکه دو فیلم اخیر به لحاظ فرم روایی به سینمای مدرن نزدیک‌ترند اما بستاری که به دست می‌دهند دخلی به مدرنیسم هنری ندارد. شاید به این دلیل که رئالیسمِ چهار فیلم اول، در واپسین دهه‌های درخشان هنر، کماکان ‌کوشیده به مدرنیسم انتقادی وفادار بماند و سوبژکتیویسم دو فیلم اخیر، پیرو فرهنگ پست‌مدرن، وحدت‌های کاذبی‌‌‌‌ را هدف گرفته که از ابتدای دهه‌ی هشتاد میلادی، بر جهان هنر سایه انداخته‌اند. با این‌همه دایره‌ی مینا وجوه متمایزی دارد که میان علی و همتایان او (در سه فیلم یادشده)  فاصله می‌افکند. این درست که مش‌حسن و نقی و هالو و علی به جای بازگشت به گذشته‌، شرایط پیش‌رو را تا مرز فروپاشی تجربه می‌کنند، اما اگر این برآیند در سه شخصیت اول، پیرو مقابله با موانعی دراماتیک رخ می‌دهد، برعکس رمز دگردیسی علی را باید تسلطِ یک ساختار تمام‌قد دانست. کدام یک از شخصیت‌های فرعی دایره مینا همچون همسایگان بلیه مش‌حسن، بازماندگان فئودالیست فیلم پستچی و عوامل سفره‌خانه‌ی فیلم آقای هالو، در نقش موانعی دراماتیک ظاهر می‌شوند؟ آنها نیز همچون علی، تحت هدایت نیرویی نامرئی قرار دارند و وجه اشتراک همگی گویی نیل به اهدافی است که جز به وساطت ساختار یادشده تعیین نمی‌شود. از این‌روست که فرآیند استحاله‌ی علی بی‌کمترین دردسری رخ می‌دهد؛ گویا هدف روایت، نه تشریح چرایی، بل تبیین چگونگی مسیری است که علی را دربرگرفته است. عرصه‌ای وهمناک که در پردازش آن بی‌گمان دو عامل بیشترین نقش را داشته‌اند: بازنویسی متفاوت داستان درخشان ساعدی (آشغالدونی) و صناعتی که برای تبیین این مهم، از خلاقیت مهم‌ترین فیلمبردار آن ایام سینمای ایران (هوشنگ بهارلو) بهره‌ها برده است.

نظر‌ دهی مسدود شده است.