۶۸-۱۱۰

راست‌ها و دروغ‌ها / نگاهی به تفاوت تعلیق ناباوری در آثار مستند و داستانی

نیوشا صدر :

در نگاه اول، مرز آثار مستند و داستانی در یک کلمه خلاصه می‌شود: «حقیقت». معمولاً در تعریف فیلم مستند از عباراتی چون بازنمایی حقیقت، ثبت واقعیت، جنبه‌هایی از واقعیت، شرایط واقعی، پرداخت خلاق واقعیت و مانند اینها استفاده می‌کنند. البته هر چه پیشتر می‌رویم تلاش برای حذف صفت‌هایی که به نحوی اثر مستند را با واقعیت مرتبط می‌دانند بیشتر می‌شود؛ مثلاً با پرداختن به ابزارهای مهارکنندۀ واقعیت برای تعریف به جای خود آن؛ یا گسترش‌دادنش تا ناکجاآباد، آنقدر که دایرۀ واقعیت آن چنان وسیع شود که به دشواری بتوان چیزی را بیرون از آن تصور کرد. از سوی دیگر برای تعریف مستند تلاش می‌شود تا دیوارهای نه چندان مرئی حول‌و‌حوش آن را بر اساس سنت خاصی از فیلمسازی با اسلوب‌ها و تکنیک‌هایی متفاوت از سینمای داستانی بنا کنند.

سال‌ها پیش با دوستی از کنار نمایشگاهی عبور می‎کردیم، سر‌و‌کلۀ دوربین و میکروفنی با متصدیانش پیدا شد و مصاحبه‌کننده پرسید «نمایشگاه را دیدید؟»، گفتیم «نه»! ادامه داد: «چطور بود؟» در حال گریز از دوربین، دوستم متلک پراند که «عالی!». البته در لحظه، سقلمۀ مرا در پهلویش حس کرد که بنابر تجربه، حاصلِ این خوشمزگی را می‌دانستم. چند روز بعد، این گفت‌و‌گوی بی‌معنا پخش شد اما تنها کلمۀ دومش و همان «عالی!»، و آن چه قرار بود متلک و مایۀ خنده باشد، تا مدت‌ها شد آینۀ دق دوستم.

بی‌‌شک این چند کلمۀ رد‌و‌بدل‌شده، در بستر خودشان نسبتی با واقعیت داشتند، اما در آن «عالی!» منفک و مجزا، آن کلام بریده‌شده از میان بافتی چندثانیه‌ای، هیچ واقعیتی نهفته نبود آن هم در حالی که همۀ شواهد موجود در نسخۀ نهایی بر واقعی‌بودن آن صحه می‌گذاشتند. این فیلم در محدودۀ نمایشگاه گرفته شده بود، پرسش همان بود که واقعاً پرسیده شده بود و این کلمه هم درست به همین شکل از دهان دوستم خارج شده بود: «عالی!». و با وجود این همه عناصر حقیقی در آن، با وجود روز و ساعت و مکان و زمان مشخص، با وجود انسان‌های حقیقی و صداهای حقیقی و رنگ‌های حقیقی، با اطلاعات مطلقاً دروغین مواجه بودیم.

اکنون مجموعه‌ای از اطلاعاتی که این گونه جمع‌آوری شده را کنار هم بگذارید، «عالی!»، «حرف نداره»، «بهترین بود!»، «فوق‌العاده» و… و فیلمی از آنچه در نمایشگاه، هر چه که باشد، عرضه شده است هم خرد کنید و هم بزنید و بفرستید روی آنتن. بنگ! با فیلمی خبری یا (با توجه به جهت هم‌زدن!) گزارشی مواجهید که روزانه تعداد فراوانی‌شان در همه جای دنیا پخش می‌شود و ما را از همه چیز «مطلع» می‌کند!

نظر‌ دهی مسدود شده است.