۷۱-۶۱

تصاویر مناقشه‌ای بی‌نام / مسئله‌ی کردها در سینمای ترکیه

نیکُلا مونسو – ترجمه: محمدرضا شیخی:

 

تا سال‌های میانی دهه‌ی نود مسئله‌ی کردها در سینمای ترکیه همچنان تابو به‌شمار می‌رفت یا نهایتاً اشاره‌هایی گذرا به آن می‌شد. از آن زمان به بعد، به تدریج شمار قابل توجهی از فیلم‌ها اغلب با رویکردی جسورانه و مبارزه‌جویانه به این مسئله پرداختند، به این صورت که پروبلماتیکی را حول موضوع هویت ملی و بازتعریف آن در بستری عمیقاً در حال تحول بسط دادند.

 

برای اینکه بتوانیم در تولیدات سینماییِ ترکیه به نخستین تصاویر از منطقه‌ی آشوب‌زده و شورشیِ آناتولی در جنوب شرقی این کشور دست پیدا کنیم شاید چاره‌ای نداشته باشیم جز اینکه تا راه۱ (۱۹۸۲) به عقب بازگردیم؛ فیلمی به کارگردانی شریف گورن۲ و با توصیه و مشاوره‌ی ییلماز گونی۳ که در آن روزگار در زندان به‌سر می‌برد. اکران این اثرِ پیشگام در سینماهای ترکیه در فوریه ۱۹۹۹، آن‌هم پس از هفده سال ممنوعیت، با استقبال رسانه‌های ملی این کشور مواجه شد و رویدادی سینمایی لقب گرفت. در این اثنا البته مناقشه‌ی منطقه‌ی آناتولی در جنوب شرقی ترکیه برای نخستین‌بار در سال ۱۹۹۶ در بگذار نور برآیدِ۴ رییس چلیک۵ مطرح شد. اما به‌ویژه جلوه‌گری سفر به‌سوی خورشیدِ۶ یشیم اوستااُغلو۷ است که بی‌تردید نشان‌دهنده‌ی چرخشی در بازنمایی سینماتوگرافیک مناقشه‌ی کردها و فراتر از آن، بیان هویت کردها، در دل سینمای ترکیه به‌شمار می‌رود. بسیاری از کارگردانان جوانِ غالباً کردتبار با حرکت در مسیر این اثرِ راهنما و با ترسیم نشانه‌های هویت فرهنگی‌ای که به‌زعم آنها در معرض نابودی و خاموشی بود، به طرح مبانی سینمایی کردمحور در ترکیه اقدام می‌کنند.

با این حال، بررسی سینماتوگرافیکِ مسئله‌ی کردها و به‌ویژه مناقشه‌ی منطقه‌ی کردنشین پرسش‌هایی در پی دارد. مناقشه‌ی کردها که با حرکت مسلحانه‌ی حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) در سال ۱۹۸۴ آغاز می‌شود، پانزده سال بعد در حالی رو به پایان می‌گذارد که حاصلش اقتصادی نامتوازن و تنش‌های شدید با کشورهای همسایه است و براساس آمار رسانه‌های ترکیه، بیش از سی‌هزار کشته. حل مناقشه‌ی کردها یکی از چالش‌های عمده‌ بر سر راه پذیرش عضویت ترکیه در اتحادیه‌ی اروپا نیز باقی می‌ماند. در چنین بستر سیاسیِ تا بدین حد ملتهبی که حتی تا همین اواخر نیز شاهد درگیری‌های خونین بوده است، چگونه می‌توان چنین موضوعی را با حفظ فاصله یا با آرامش خیال مطرح کرد؟

بازنمایی مسئله‌ی کردها در سینمای ترکیه در بطن چارچوب قضایی کاملاً تعریف‌شده‌ای نیز قرار می‌گیرد. براساس قوانین سینمایی مصوب سال ۱۹۸۶ در ترکیه و همراستا با دیگر قوانین این کشور، هر گونه «تبلیغات جدایی‌طلبانه» یا هر آنچه به آن شباهت داشته باشد،۸ ممنوع است. رویکرد سینماگران ترکی که همیشه با خودسانسوری شدید مواجه بوده‌اند، در مواجهه با چالش‌های دارای خصیصه‌ی سیاسی، شاخصی برای ارزیابی آزادی بیان و سیر تحولات آن در ترکیه نیز محسوب می‌شود.

نظر‌ دهی مسدود شده است.