۷۳

اردیبهشت و خرداد ۱۳۹۸ – شماره ۷۳ – سال ‌پانزدهم

سخنی با خوانندگان

سینما را هرطور ببینیم و هر تعریفی از آن بدهیم، جایگاه و منزلت سینماگران شاعر و اندیشه‌ورز، نحوه نگرششان به جهان و تعبیرشان از چیستی هنر سینما، تامل‌بر‌انگیز و جذاب است. سینماگرانی از این دست چه در صنعت و چه در هنر سینما شاخص و اغلب ستودنی هستند. «سینمای شوروی از همان سال‌های اولیه‌ی سینما صاحب فرم خاص خود بوده است. اختراع مونتاژ آیزنشتاینی زبان یگانه و پیچیده‌ای به وجود آورد که در خدمت ساده‌سازی مفاهیم اجتماعی بود. آندری تارکوفسکی اما با ایجاد روایتی پیچیده و تودرتو با فرم نیز برخوردی متفاوت داشت.» خود او در جایی می‌گوید: «روایت‌های سرراست و ارتباطات منطقی را دنبال نمی‌‌کنم و به دنبال تایید اعمال شخصیت اصلی داستان نیستم. سینمای تارکوفسکی با طرح پرسش‌های عمیق فلسفی به سینمایی پرسشگر تبدیل شد. پرسشگری‌ای که بیش از هر چیز در فرم سینمای او نمود دارد.»

تارکوفسکی در کشور ما و در سال‌های دهه ۱۳۶۰ به شدت بر سر زبان‌ها افتاد. نگاهش به جهان، ایمان، عشق و ایثار مورد سوال قرار گرفت و حتی برای عده‌ای الگو شد. حالا پس از چند دهه بر آن شدیم که با سوالات امروزمان به سراغ تارکوفسکی برویم و پاسخ پرسش‌های جامعه کنونی‌مان را در تصاویر رویایی «منطقه»، «سولاریس» و خانه‌های شعله‌ور آثار او جست‌وجو کنیم. روایت تارکوفسکی را از «امید»، «فاجعه»، «امر قدسی»، «ایثار» یا پناهگاهی به نام زن/مادر در مقاله‌ای از اسلاوی ژیژک بخوانید.

سینما و حتی ادبیاتِ ژانر در زیست‌بوم فرهنگی ما بیش از آنکه تحلیل شود به کلی مردود یا به شدت محبوب واقع می‌شود. شواهد نشان می‌دهد در سینمای متاخر ایران گرایشی به مقوله ژانر پدید آمده و هدف این پرونده ریشه‌یابی نقش یا نقش‌های احتمالی و ضرورت‌ها، نیازها و حتی تهدیدهای آن در سینمای حال حاضر ایران است. داوودنژاد در نشستی که به همین منظور برگزار شده می‌گوید که سرمایه و سیاست هنرها را سمت‌و‌سو می‌دهند. مثلاً‌ در جامعه‌ای که بازگشت سرمایه فقط به کمک آثار کمدی امکان‌پذیر باشد تولید آثار کمدی در دستور کار قرار می‌گیرد و در کشوری که محدودیت‌های سیاسی یا امنیتی ممکن است از نمایش و توزیع آثار هنری جلوگیری کنند، سرمایه ریسک نمی‌کند و محافظه‌کارانه راه خود را انتخاب می‌کند.

هرچند هنر معمولاً‌ راه خود را از زندگی روزمره جدا می‌کند و به‌رغم سوار‌شدن بر موکب صنعت- فرهنگ بدگویی از آن را به عنوان بخشی از رسالت خود در دستور قرار می‌دهد، ولی جریان سرمایه بر آن است که امور زندگی را بر خط تولید صنعتی سوار کرده و ژانر را به‌عنوان انبانی از علایق و آرزوهای مخاطب در دسترس هنرمند قرار دهد تا با شور بیشتری تن به قالب‌بندی‌های تجویز‌شده بدهد. بدین ترتیب ژانر از جایگاه اقتصادی و آیینی خود به پایگاهی ایدئولوژیک تغییر مکان می‌دهد و از طریق کلیشه‌ها آرامش و انطباق بر هنجارهای اجتماعی را به مخاطب تحمیل می‌کند.

 

آنیس واردا را «مادربزرگ موج نو» خوانده‌اند، چرا که اولین فیلمش، اولین فیلم موج نو به شمار می‌آید. شناخت دقیق واردا از تاریخ هنر، دلبستگی‌اش به هنرهای تجسمی و همچنین دید عکاسانه‌اش نسبت به قاب‌بندی، نور و رنگ در همه‌ی فیلم‌هایش قابل ردگیری‌ست. واردا از آغاز به زبان و ترکیب معانی مختلف در سینما می‌اندیشد، «من آموختم تا پیش از سبک زبان خود را بیابم». در مطالبی که به این مناسبت آماده شده جهان شخصی واردا در بستر موج نو فرانسه، رویکرد فمینیستی و سویه‌ی زیبایی‌شناسانه فیلم‌هایش مورد بررسی قرار گرفته است.

معماری صحنه موضوعی است که با خسرو خورشیدی از پیشکسوتان حوزه هنرهای تجسمی، مجسمه‌ساز، طراح، نقاش، طراح صحنه و لباس در این شماره به بحث نشستیم. به باور او طراح باید معمار باشد. چیدمان به تنهایی معماری صحنه نیست. خورشیدی طراح صحنه سریال سربداران بوده و تحولی در معماری صحنه به وجود آورده است. «در معماری صحنه سربداران مناطق تاریخی را انتخاب کردم، دقیقاً به خاطر اینکه ساختمان آنها دیده نشود و هویت خودشان را از دست بدهند و هویت تازه‌ای پیدا کنند. به طوری که هویت مورد نظر تاریخی در متن نمایشی احیا شود.» خورشیدی در اولین گفت‌وگوی خود پس از پنجاه سال فعالیت حرفه‌ای حرف‌های جالبی در مورد معماری صحنه دارد.

بخش ادبی در این شماره بر ادبیات مسئله‌محور و ادبیات سوال‌محور متمرکز شده است. چرا در ادبیات چند دهه‌ی اخیر تجربه‌های نوشتاری فراتر از تجربه‌های زیسته در چارچوب عقلانیت متعارف و مناسبات زندگی روزمره نمی‌رود. به نظر می‌رسد مفهوم خلاقیت در دهه‌های  اخیر دستخوش تحولاتی نامحسوس شده است. در عمل کوشش‌های به ظاهر خلاقانه در تحقق وضعیت‌ها، متن‌ها، و حتی شخصیت‌های نو ناتوان‌اند. اما نابهنگامی هنرمند یا نویسنده‌ی مسئله‌دار او را به سوی راه‌های نزیسته و نیازموده سوق می‌دهد. علیرضا سیف‌الدینی شرایط اجتماعی و موقعیت تاریخی زندگی معاصر را منشأ مشکل می‌داند. منیرالدین بیروتی تخصصی‌شدن نوشتن و تسلط منطق بازار را از عوامل وضعیت فعلی تلقی می‌کند. خلیل درمنکی نیز با تکیه بر تئوری‌های ادبی و با نظر به سمپتوم‌های ادبیات متاخر بر این باور است که دیگر زندگی در رهن نوشتن نیست بلکه نوشتن در حالتی رنجور و هیستریک در خدمت منویات زندگی متعارف قرار گرفته است.

بخش بازگشت به اصول در این شماره گوستاو فلوبر را محور بحث خود قرار داده است. «مسئله در اینجا بازخوانی سرمنشأ انقلابی (ادبی) است که پرتو کورکننده انفجارش، در اولین آنات از رمان‌های گوستاو فلوبر ساطع می‌شود.» در این پرونده کوشش شده فلوبر را از حیث مولفه‌های فرمال رمان‌هایش بیشتر بشناسیم. جهت مطالب این پرونده بازخوانی فلوبر در بستر سنت رمان اروپایی است؛ یعنی بیان مولفه‌های فرمالی که فلوبر را از اسلافش ممتاز می‌‌کند. فلوبر باید در تاریخی نشان‌گذاری شود که بحران رمان رئالیستی را افشا می‌کند و زمینه‌ی انقلابی مدرنیسم ادبی را باعث می‌شود. آن وقت است که می‌توان کارکرد ترم‌هایی چون فلانور یا نقل آزاد غیرمستقیم  را فهم کرد.

خاتمه‌بخش سخنی با خوانندگان این شماره اشاره‌ای دارد به بخش هیروگلیف و داستانِ خواندنی و جذاب آدمِ این قصه؛ تجربه‌ی خوانش تروماتیک اورهان پاموک از جلد پنجم «در جستجوی زمان از دست‌رفته»ی پروست که صالح حسینی آن را ترجمه کرده است.

 

فهرست مطالب

سخنی با خوانندگان

سینمای جهان

زندگی و آثار آندری تارکوفسکی با نگاهی به بخش‌هایی از تاریخ سینمای روسیه/ گذار از فاجعه/ همایون خسروی‌دهکردی

گفت‌وگو با آندری تارکوفسکی/ فیلم‌هایم پرده‌هایی از زندگی‌ام هستند/ ترجمه: بهروز سلطانزاده

درباره سینمای آندری تارکوفسکی/ شیء مطلق فضای درون/ اسلاوی ژیژک/ ترجمه: صالح نجفی

سینمای آندری تارکوفسکی از دریچه‌ی «ایثار»/ خانه را روشن می‌کنند و می‌میرند/ امیرحسین سیادت

آندری تارکوفسکی و رستاخیز تصویر/ رامین اعلایی

مرزهای زمان و مکان در سینمای تارکوفسکی/ مهدی ملک

سولاریس به مثابه ماشین id/ برنا  حدیقی

فست‌فوروارد به آخرالزمان/ سیدمحمدجواد سیدی

تارکوفسکی و تجربه کارگردانی اپرای بوریس گودونوف اثر مودست موسورسکی/ هیولای بوریس گودنوف/ ترجمه: رضا مولایی

نگاهی به سینمای تارکوفسکی/ سیاست فرم در برابر فرمِ سیاسی/ محمدحسین میربابا

نگاهی به فیلم غلتک و ویولن/ تصویر مسکوی چندچهره/ ترجمه: شهریار خلفی

فیلم‌ها و احساس‌ها

سرنوشت گابن/ ترجمه: محمدرضا شیخی

گابن؛ بازیگری پایبند اما نوگرا/ نگاهی به شب قلمرو من است/ ترجمه: محمدرضا شیخی

جیمز استوارت/ ترجمه: علی کرباسی

زیباترین چهره، بزرگ‌ترین بازیگر؛ لیلیان گیش، کری گرانت/ ترجمه: محمدرضا شیخی

ادای احترام کنت جونز به حضور شجاعانه جسیکا لَنگ بر پرده‌ی سینما/ شجاعت نایاب/ ترجمه: بصیر علاقه‌بند

حرفه‌ی کوتاه‌مدت و درخشش ابدی فرانسواز دورلئاک/ تقریباً مشهور/ ترجمه: بشیر سیاح

گم‌شده: گفت‌وگویی با لی کانگ-شنگ/ ترجمه: سعیده طاهری، بابک کریمی

سینه‌فیل

«سینما وریته» و موج نو/ ترجمه: محمدرضا شیخی

سینما دیرکت امریکا و برادران می‌زِلز/ مهدی جمشیدی

سینما و زنان

آنیس واردا: دریای درون/ آزاده جعفری

مصاحبه وایولت لوکا با آنیس واردا/ نگاه اولیس: تصویر، احساس و معنا/ ترجمه: فتانه جعفری

مطالب آزاد

سینما مظهر دموکراسی/ آلن بدیو/ ترجمه: صالح نجفی

گفت‌وگوی ویژه

گفت‌وگوی خسرو خورشیدی و محسن خیمه‌دوز/ معماری صحنه به روایت معمارِ صحنه

معماری صحنه چیست؟/ پیام فروتن

سینمای ایران

سینمای ژانر؛ تهدید یا فرصت/ نفس‌تنگیِ «ژانر» در دل «نئولیبرالیسم»/ نشست علیرضا داوودنژاد، محسن امیریوسفی، جواد طوسی

سینمای ژانر: چگونه مهم‌تر از چرا…/ حسام نصیری

نقش ژانر در سینمای متاخر ایران

امکان پیدایش ژانر در سینمای متاخر ایران/ بصیر علاقه‌بند

مک‌گافینی به نام ژانر/ مسعود مشایخی‌راد

سایه‌های بی‌شکل/ شاهین محمدی‌زرغان

اکران و اکنون

گفت‌وگو با سروش صحت درباره اولین فیلم سینمایی‌اش «جهان با من برقص»/ ذهن جهان را به تصویر کشیده‌ام/ مرسده مقیمی

شعر و داستان

گیوتین چشم به راه/ اوژن شاوت/ ترجمه: قاسم صنعوی

شنل مرتد/ برتولد برشت/ ترجمه: علی‌اصغر حداد

نوشته‌های پس از مرگ

پسامرگی/ احمد اخوت

زندگی بعد از این/ امی همپل/ ترجمه: احمد اخوت

نقد و بررسی

ادبیات؛ مسئله یا سوال/ چه کسی خالقان را خلق کرد/ علیرضا سیف‌الدینی، منیرالدین بیروتی، خلیل درمنکی، پویا رفویی پاسخ می‌گویند

بامداد و شامگاه ادبیات داستانی کنونی ایران/ شاپور بهیان

اسطوره و ادبیات رئالیستی/ محمود حدادی

منطقِ ادبیاتِ مسئله‌گرا/ محسن خیمه‌دوز

داستان و روایت‌های ماقبل/ ابوتراب خسروی

مسئله‌ی عاملیت/ ابراهیم دم‌شناس

رمان و تعهد؟/ سهیل سمی

امر بی‌کران ادبی: الف/ موریس بلانشو/ ترجمه: ناصر نبوی

ادبیات چه چیزی می‌پرسد؟/ شهریار وقفی‌پور

*مطالب این بخش بر اساس حروف الفبایی نام نویسندگان و مصاحبه‌شوندگان تنظیم شده است.

مطالب آزاد

بکت‌خوانی در عصر ترامپ یا چگونه زندگی زیر سایه‌ی فاشیسم را تاب بیاوریم/ فرهاد محرابی

هیروگلیف

آدمِ این قصه/ اورهان پاموک/ ترجمه: صالح حسینی

تجربه‌ای از خوانش تروماتیک در کتاب سیاه اورهان پاموک/ عارضه‌ی پروستی/ پویا رفویی

تروما در ایثار تارکوفسکی و ناممکنی نقد ادبی/ دوازده قدم دورخیز/ پیام چمانی

بازگشت به اصول

بازگشت به اصول؛ دوم- گوستاو فلوبر/ امیرحسین خورشیدفر

چگونه فلوبر ادبیات را برای همیشه متحول کرد/ جیمز وود/ ترجمه: سپیده امامی

هنر روایتگری/ ترجمه: فرشته اسدزاده

تربیت احساسات؛ دو نسخه‌ی متفاوت/ فلوبر چگونه سبک خود را تثبیت کرد/ ترجمه: صهبا نیک‌رفتار

لغتنامه عقاید کلیشه‌ای/ ترجمه: بهار احمدی‌فر

نقد کتاب

درنگی بر کوچ شامار نوشته فرهاد حیدری‌گوران/ کلام کوچ: تقریر فاجعه/ تصویر دیگری/ امین حدادی

کوتاه درباره کتاب سینما و مرگ؛ نوشته میلاد روشنی‌پایان/ مهدی ملک

نظر‌ دهی مسدود شده است.